بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 71

  1. معتقدم، هدف خاصي براي زنده بودنم وجود دارد.

Study the relationship between quality of life and spiritual health of the elderly who are member of senior association of Semnan City
Background and purpose: Population ageing is the one of the most important social challenges. Aging is associated with several costs that one of the major costs is in the healthcare sector. The main objective of the organization of health service delivery to older people is improving their quality of life, independent living, and prevention of disability. Spiritual health is one of health aspect that without it all other aspects of the health of biological, psychological and social factors can not function properly, resulting in the highest levels of quality of life, is not achievable. The purpose of this study was to Study the relationship between quality of life and spiritual health of the elderly who are member of senior association of Semnan City.
Method: This study is cross-sectional correlation that was performed during2013-2014. 300 elderly members in a retirement center in Semnan participated. Data was collected by demographic questionnaire, Short Form Quality of Life (SF36) and Spiritual Well-Being Index (SWBI). Data were collected through interviews. Data analyzed by descriptive statistics and Parametric and Nonparametric statistical tests using spss (v-21).
Results: Mean score of Spiritual Health show that 80 percent (241 cases) of elderly, has been reported good spiritual health and other reported moderate of Spiritual health conditions (20% / 59 cases). The mean score of quality of life was 61/6±21/8, physical and mental health component scores respectively were 62 /16± 24/2 and 60/03±24/5. The results of the Pearson correlation between spiritual health and quality of life and its dimensions is shown correlations between all variables with a significance level of less than 0/01 is positive and significant.
Conclusion: The results of this study showed a high level of spiritual well-being of the elderly, as well as the quality of life of elderly people in this study were at an optimal level. Elderly spiritual health is related to their quality of life. Elderly in each period are the future of young and middle aged people in the mirror, So considering the spiritual health can be promoted elderly quality of life and strengthened hope for future in the other generations.
Key words: Elderly, Quality of Life, Spiritual Health

Qazvin university of Medical Sciences
Faculity of Health
Thesis Submitted for The degree of M.Sc. in Health Care Management
Title:
Study the relationship between quality of life and spiritual health of the elderly who are member of senior association of Semnan City
Supervisor:
Dr. Rafat Mohebbifar
Adviser:
Dr. Esa Mohammadi Zeidi
By:
Azar Ghasemi
2014

  1. Gales etal 
  2. Lai etal 

بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 57

WHO, W. H. O. (2002). ACTIVE AGEING: A POLICY FRAMEWORK. http://www.who.int/ageing/publications/active_ageing/en/, WHO.
WHO, W. H. O. (2012). “10 facts on ageing and the life course.” from Available from: URL: http://www.who.int/topics/ageing/en/htm.
WHO, W. H. O. (2012). Good Health Adds Life To Years, World Health Organization.
Wilhelmson, K., C. Andersson, M. Waern and P. Allebeck (2005). “elderly peoples perspective on quality of life.” Aging & society: 585-600.
Young, C. and C. Koopsen (2005). SPIRITUALITY, HEALTH, AND HEALING, Sudbury.

فرم شماره 1 فرم اطلاعات فردی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر سمنان تاریخ تکمیل فرم : …../…../…13

پرسشنامه زیر مربوط به مشخصات دموگرافیک شما می باشد، لطفا به سوالات زیر پاسخ دهید.(پاسخ های شما محرمانه باقی خواهد ماند)
1- جنس : مرد □ زن □
2- تاریخ تولد (شمسی) : … ./. …./ …13
3- وضعیت تاهل: مجرد ○ متاهل ○ همسر مرده ○ مطلقه ○ جدا از هم ○
4- تعداد فرزندان: …………..
5- وضعیت خانوادگی: تنها¨ همراه با همسر¨ همراه با فرزندان¨ همراه با بستگان¨
6- روابط خانوادگی: خوب¨ متوسط¨ ضعیف¨
7- ميزان تحصيلات : —————- (تعداد سالهای تحصیل)
بیسواد□ ابتدایی□ راهنمایی□ دبیرستان□ دیپلم □ فوق دیپلم□ لیسانس□ فوق لیسانس□ دکترا□
8- وضعيت اقتصادی خود را چگونه ارزیابی می کنید؟
خوب ○ متوسط ○ بد ○
9- شغل/حرفه قبلی: …………….
10- شغل فعلی: ……………….
11- محل درآمد: …………..
12- میزان درآمد ماهیانه:
بدون درآمد¨ کمتر از 400 هزارتومان¨ 400- 800 هزارتومان¨ 800-1200 هزارتومان¨ بیش از 1200 هزارتومان ¨
13- وضعیت مسکن: منزل شخصی¨ استیجاری¨ سکونت با اقوام ¨ سایر……………………….
14- وجود مشکلات جسمانی : بلی¨ خیر¨
15- مدت عضویت در کانون بازنشستگان: —————-( تعداد سال)
16- عضو کانون بازنشستگان: ————–( وابسته به کدام سازمان)
17- نوع بیمه: تامین اجتماعی ¨ خدمات درمان¨ نیروهای مسلح¨
18- بیمه تکمیلی: دارای بیمه تکمیلی ¨ فاقد بیمه تکمیلی¨

فرم شماره 2 پرسشنامه 36 SF- تاریخ تکمیل فرم : …../…../…13

بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 56

Janmardi, M. and s. Memarzadeh (2000). “Proceedings of the elderly”, Group of women doing good with the Ministry of Culture. (In persian).
Jianbin, X. and K. K. Mehta (2003). “The effects of religion on subjective aging in Singapore: An interreligious comparison.” Journal of Aging Studies 17(4): 485-502.
Johnson, M. E., K. Piderman, J. Sloan, M. Huschka, P. Atherton, J. Hanson, P. Brown, T. Rummans, M. M. Clark and M. Frost (2007). “Measuring spiritual quality of life in patients with cancer.” J Support Oncol 5(9): 437-442.
Kagan, S. (2003). “The advanced practice nurse in an aging society.” Nurse Practitioner: 12-14,16.
Kandasamy, A., S. Chaturvedi and G. Desai (2011). “Spirituality, distress, depression, anxiety, and quality of life in patients with advanced cancer.” Indian j of cancer 48(1): 55-59.
Karami Matin, B., S. Rezaei, S. Alinia, F. Shaahmadi and A. Kazemi Karyani (2013). “Ageing in Iran in 1410, a warning to health care system.” Journal of medicine and purification 22(2): 9-18(In persian).
Khalili, F., S. Sam and H. Asayish (2013). “Mental health status of the elderly in Esfahan.” Iranian Journal of Ageing 7(28): 16-23(In persian).
king, M. (2007). “Rod Oconnor: Measuring quality of life in health.” Chrchil livingstone publisher: 1093-1094.
Knurowski, T., L. Durdica, J. Van Dijk, A. Geckova, B. Tobiasz-Adamczyk and W. J. van den Heuvel (2004). “Survey of health status and quality of life of the elderly in Poland and Croatia.” Croat Med J 45(6): 750-756.
Koenig, H. (2004). “Spirituality, wellness, and quality of life.” Sexuality, Reproduction and Menopause 2(2): 76-82.
Laccheo, I., E. Ablah, T. Sadler, L. Baade and K. Liow (2008). “assessment of quality of life among the elderly with epilepsy.” Epilepsy & behavior 12: 257-261.
Lai, K., R. Tzeng, B. Wang, H. Lee, R. Amidon and S. Kao (2005). “Health-related quality of life and health utility for the institutional elderly in Taiwan.” Quality of Life Research 14(4): 1169-1180.
Lee, T., I. S. Ko and K. J. Lee (2006). “Health promotion behaviors and quality of life among community-dwelling elderly in Korea: A cross-sectional survey.” International Journal of Nursing Studies 43(3): 293-300.
Lindberg, A. and R. Deborah (2005). “Integrative Review of Research Related to Meditation, Spirituality, and the Elderly.” Geriatric Nursing 26(6): 372-377.
Maghsoodnia, S. (2011). Primary Health Care of the Iranian Elderly. Tehran:University of Welfare and Rehabilitation Sciences, , Research Center aging. (In persian).
Mahdavi, S. (2000). Sociological analysis of aging and the elderly in aging with an emphasis on social welfare services for the elderly in Iran. Tehran, Group of women doing good with the Ministry of Culture. (In persian).
Marais, S., G. Conradie and A. Kritzinger (2006). “Risk factors for elder abuse and neglect: brief descriptions of different scenarios in South Africa.” International Journal of Older People Nursing 1(3): 186-189.
Masnavi, A., A. A. Akbari Kamrani and S. A. Hosseini (2007). “Comparison of nursing home residents and families residing in Iran ” Iranian Journal of Ageing 2(4): 280-285(In persian).
Meisenhelder, J. and E. Chandler (2002). “Spirituality and Health Outcomes in the Elderly.” Journal of Religion and Health 41(3): 243-252.
Ministry of Health and Medical Education Policy Council, I. (2009). Health of Islamic Republic of Iran in the Fifth Economic, Social and Cultural Program, Ministry of Health and Medical Education. (In persian).
Momeni Ghaleghasemi, T., A. Musarezaie and M. Moeini (2013). “Survey of Relationship between spiritual wellbeing with Anxiety and Some Demographic Variables in Patients with Coronary Artery Disease.” J Health Syst Res 9(7): 702-711(In persian).
Montazeri, A., A. Goshtasebi, M. Vahdaninia and B. Gandek (2005). “The Short Form Health Survey (SF-36): translation and validation study of the Iranian version.” Quality of life research 14(3): 875-882. (In persian).
Nejati, V. and H. Ashayeri (2008). “Health related quality of life in the elderly in Kashan.” Iranian journal of psychiatry and clinical psychology 14(1): 59-61(In persian).
Omidvari, S. (2008). “Spiritual health; concepts and challenges.” Specialty Quran Interdisciplinary Res 1(1): 6-17(In persian).
Park, J. E. and K. Park (2002). Textbook of Preventive and Social Medicine a Treatise on Community Health. Tehran, Samat.
Pasha sharifi, H. (2011). Mental principles and psychometric testing, Tehran: Growth. (In persian).
Rezaei, M., N. Seyedfatemi and F. Hosseini (2009). “Spiritual Well-being in Cancer Patients who Undergo Chemotherapy.” Hayat 14(4): 33-39(In persian).
Riley, B. B., R. Perna, D. Tate, M. Forchheimer, C. Anderson and G. Luera (1998). “Types of spiritual well-being among persons with chronic illness: Their relation to various forms of quality of life.” Archives of Physical Medicine and Rehabilitation 79(3): 258-264.
Sabbah, I., N. Drouby, S. Sabbah, N. Retel-Rude and M. Mercier (2003). “Quality of life in rural and urban populations in Lebanon using SF-36 health survey.” Health and quality of life outcomes 1(1): 30.
Safiya George, D., M. Marcia, D. Colleen and L. Gary (2011). “Spiritual Well-Being and Health-Related Quality of Life Among African–American Women with HIV/AIDS.” 6: 139-157.
Sajjadi, H. and A. Biglarian (2007). “Quality of life in elderly women in residing in Kahrizak senior house.” Payesh Health monitor 6(2): 105-108(In persian)
Sawatzky, R., P. Ratner and L. Chiu (2005). “A meta-analysis of the relationship between spirituality and quality of life.” Social indicators research 72(2): 153-188.
Sheyki, M. (2007). “Social security and elderly Pathology in Tehran: Research from the viewpoint of Sociology.” Iranian Journal of Aging 2(6): 454-461(In persian).
Shirazi Khah, M. (2011). “Study of Health and social indicators of elderly women in Iran.” Iranian Journal of Ageing 6(23): 66-78(In persian).
Sperry, L. (2006). “Working with spiritual issues of the elderly and their caregivers.” Psychiatric Annals 36(3): 185-194.
Statistical Centre, I. (2011). the selection of General Population and Housing Census 1390. http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=1191, Statistical Center of Iran1-44(In persian).
Stuckey, J. (2001). “Blessed assurance: The role of religion and spirituality in Alzheimer’s disease caregiving and other significant life events.” Journal of Aging Studies 15(1): 69-84.
Tajvar, M. and F. Farzian pour (2003). A review of nursing and health aspects of their lives. Tehran, Generation Next. (In persian).
Teymoori, F., A. Dadkhah and M. Shirazikhah (2006). “Social welfare and health (mental, social, physical) status of aged people in Iran.” Middle East Journal of Age and Ageing 3(1): 39-45.
Thomas, C. and H. Cohen (2006). “Understanding Spiritual Meaning Making with Older Adults.” Journal of Theory Construction & Testing 10(2): 65-70.
Vahdani nia, M., A. Goshtasbi, A. Montazeri and F. Maftoun (2005). “Health-related quality of life in the elderly: a population study.” Payesh Health monitor 4(2): 113-120(In persian).
West, W. (2008). Psychotherapy and Spirituality. Tehran, Growth.
Whelan-Gales, M., M. Quinn Griffen, J. Maloni and J. J. Fitzpatrick (2009). “Spiritual Well-being, Spiritual practice, and Depressive Symptoms Among Elderly Patients Hospitalized with Acute Heart Failure.” Geriatric Nursing 5(30): 312-317.

بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 55

  • در پژوهش حاضر ارتباط سایر ابعاد سلامت با کیفیت زندگی مورد بررسی قرار نگرفت. لذا پیشنهاد می شود پژوهشی با عنوان «بررسی ارتباط ابعاد سلامت با کیفیت زندگی سالمندان» صورت گیرد.
  • از آنجایی که سلامت معنوی یکی از ابعاد تأثیرگذار بر کیفیت زندگی سالمندان می باشد. لذا «بررسی نیازهای معنوی سالمندان» یکی از عناوین پیشنهادی می باشد.
  • همچنین می توان با سنجش «اثر مداخله آموزشی معنویت محور بر کیفیت زندگی مرتبط با سلامت در گروه های سنی مختلف» از میزان اثربخشی معنویت بر سلامت در سنین مختلف آگاهی یافت.
  • فهرست منابع:
    Abdizarin, S. and M. Akbarian (2007). “Successful aging in the light of religion or belief.” Iranian Journal of Ageing 2(4): 293-299(In persian)
    Abedi, H,A. Shahriari, M. Alimohammadi, N. yazdannik, A. Yousefi, H. (2010). Basic geriatric nursing Esfahan, Isfahan University of Medical Sciences and Health Services (In Persian).
    Adib Haj Bagheri, M. and H. Akbari (2008). “Severity of the disability and its related factors in elderly ” Journal – FEYZ 13(3): 225-234(In persian)
    Ahmadi, F., A. Salar and S. Faghihzadeh (2004). “Study of effectiveness of continuous care consultation on the quality of life of elderly clients.” Tabib-e-shargh 10(22): 61-67 (In persian)
    Akabery, S., A. Asaroudi and A. Golafshani (2011). “Relationship between spiritual well-being and quality of life in nursing.” Journal of North Khorasan University of Medical Sciences 3(4): 79-88.(In persian).
    Akbari Kamrani, A. (2009). Memory and Cognition in the Elderly. Tehran, University of Welfare and Rehabilitation Sciences. (In persian).
    Alipour, F., H. Sajjadi, A. Forouzan, A. Biglarian and A. Jalilian (2008). “Quality of life in elderly District 2 of Tehran.” Iranian Journal of Ageing 3(9-10): 75-83(In persian)
    Allahbakhshian, M., M. Jaffarpour, S. Parvizy and H. Haghani (2010). “A Survey on relationship between spiritual wellbeing and quality of life in multiple sclerosis patients.” Zahedan Journal of Research in Medical Sciences 12(3): 29-33 (In persian)
    Arastoo, A., R. Ghassemzadeh, H. Nasseh, M. Kamali, F. A. RAHIMI, M. Arzaghi and S. ZAHEDNEJAD (2012). “Factors Affecting Quality of Life in Elderly Diabetic Residents of the Kahrizak Geriatric Nursing Home of Tehran.” Iranian Journal of Endocrinology & Metabolism 14(1). (In persian).
    Arslantas, D., A. Ünsal, S. Metintas, F. Koc and A. Arslantas (2009). “Life quality and daily life activities of elderly people in rural areas, Eskişehir (Turkey).” Archives of Gerontology and Geriatrics 48(2): 127-131.
    Asefzadeh, S., A. Qoddoosian and R. Najafipour (2009). “How does the elderly spend their leisure time in Qazvin?” The Journal of Qazvin University of Medical Sciences 13(2): 84-87.(In persian).
    Barrera, T. L., D. Zeno, A. L. Bush, C. R. Barber and M. A. Stanley (2012). “Integrating religion and spirituality into treatment for late-life anxiety: Three case studies.” Cognitive and Behavioral Practice 19(2): 346-358.
    Bazrafshan, M. R., M. A. Hosseini, M. Rahgozar and S. B. Madah (2008). “Quality of elderly’s life in Shiraz, jahandidegan club.” Iranian Journal of Ageing 3(7): 33-40(In persian).
    Bekelman, D. B., C. Parry, F. A. Curlin, T. E. Yamashita, D. L. Fairclough and F. S. Wamboldt (2010). “A Comparison of Two Spirituality Instruments and Their Relationship With Depression and Quality of Life in Chronic Heart Failure.” Journal of Pain and Symptom Management 39(3): 515-526.
    Bond, J. and L. Corner (2010). Quality of Life and Aging .Danzheh.
    Boostan Abadi, N. (2000). Studying and understanding the current status of the elderly in Tehran Tehran, Group of women doing good with the Ministry of Culture(In persian).
    Center of Statics and strategic Data, M. C. L. a. S. W. (2012). Iranian Seniors in the Mirror Statistics. Tehran, Ministry of Cooperatives, Labour and Social Welfare, 1-16(In persian).
    Choldy, A. R., A. A. Akbari Kamrani and M. Foroughan (2004). ” physical, social and psychological Problems of elderly in district 13 of Tehran ” Social Welfare 4(14): 233-255(In persian)
    Colet, C. F., P. Mayorga and T. A. Amador (2010). “Educational level, socio-economic status and relationship with quality of life in elderly residents of the city of Porto Alegre/RS, Brazil.” Brazilian Journal of Pharmaceutical Sciences 46(4): 805-810.
    Craven, R. F. and C. L. Hirnle (2007). Fundamentals of nursing: Human health and function, Lippincott william and wilkims.
    Cress, C. (2011). Handbook of geriatric care management, Jones & Bartlett Publishers.
    Daaleman, T. P., S. Perera and S. A. Studenski (2004). “Religion, spirituality, and health status in geriatric outpatients.” The Annals of Family Medicine 2(1): 49-53.
    DARVISHPOOR, A., S. J. ABED, A. DELAVAR and S. M. ZAKERIN (2012). “INSTRUMENT DEVELOPMENT TO MEASURE ELDERLY HEALTH-RELATED QUALITY OF LIFE (EHRQOL).” HAKIM 15(1): 30-37(In persian)
    Dehkhoda, A. (1993). Dehkhoda dictionary. Tehran, Tehran University. (In persian).
    Elizabeth, A. C., N. Collins, N. Sachs-Ericsson and D. G. Blazer (2009). “Religious attendance reduces cognitive decline among older women with high levels of depressive symptoms.” The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences: 116.
    Esmaeili Shahmirzadi, S., D. Shojaeizadeh, K. Azam, L. Salehi, A. Tel and M. Moradian Sorkhkolaei (2012). “The Impact Of Chronic Diseases On The Quality Of Life Among The Elderly People In The East Of Tehran.” Payavard Salamat 6(3): 225-235.(In persian).
    Farr, C., R. Lawrence, S. Odell, M. Chin, J. Lantos, H. Koenig and K. Meador (2007). “Religion, spirituality, and medicine: psychiatrists’ and other physicians’ differing observations, interpretations, and clinical approaches.” American Journal of Psychiatry 164(12): 1825-1831.
    Ghassemi, S. and N. S. Mousavi (2000). Health Guide for Seniors. Tehran, Sadr library. (In persian).
    Gholizdeh, A. and E. Shirani (2010). ” The relationship between individual, familiar, social and economical factor with the life satisfaction of the Isfahan elderly.” Applied Sociology 20 years 37(1): 69-82(In persian)
    Gilhooly, M., P. Hanlon, H. Mowat, B. Cullen, S. Macdonald and B. Whyte (2007). “Successful ageing in an area of deprivation: Part 1—A qualitative exploration of the role of life experiences in good health in old age.” Public health 121(11): 807-813.
    Gueldner, S. H., S. Loeb, D. Morris, J. Penrod, M. Bramlett, L. Johnston and P. Schlotzhauer (2001). “A comparison of life satisfaction and mood in nursing home residents and community-dwelling elders.” Archives of Psychiatric Nursing 15(5): 232-240.
    Habibi, A., S. Nikpour, M. Seiedoshohadaei and H. Haghani (2008). “Behavior “promoting health” and quality of life in elderly.” Journal of Ardabil University of Medical Sciences 8(1): 29-36(In persian)
    Habibi, A., S. Nikpour, M. Seiedoshohadaei and H. Haghani (2008). “Quality of life and status of physical functioning among elderly people in west region of Tehran: a cross-sectional survey.” Iranian Journal of Nursing 21(53): 29-39(In persian)
    Hajihashemi, Z., R. Vameghi, A. Montazeri, M. R. Sohrabi and A. A. Akbari kamrani (2013). “COMPARING QUALITY OF LIFE AMONG RURAL AND URBAN ELDERLY OUTPATIENTS.” Payesh Health monitor 12(3): 255-262(In persian)
    Hatami, H., S. M. Rizvi, H. Eftekhar Ardabil, A. Majlesi, M. Seyednozady and s. M. J. Parizadeh (2004). Master Book of Public Health. Tehran, Arjmand. (In persian).
    Huguet, N., M. S. Kaplan and D. Feeny (2008). “Socioeconomic status and health-related quality of life among elderly people: results from the Joint Canada/United States Survey of Health.” Social science & medicine 66(4): 803-810.
    Jadidi, A. and M. Farahaninia (2010). The relationship between spiritual well-being and quality of life among elderly people residing in Kahrizak senior house [Master Thesis]. Master Master Thesis, Tehran University of Medical Sciences. (In persian).
    Jadidi, A., M. Farahaninia, S. Janmohammadi and H. Haghani (2011). “The relationship between spiritual well-being and quality of life among elderly people residing in Kahrizak senior house.” Iranian Journal of Nursing 24(72): 48-56(In persian).

    000/0 000/0 000/0 000/0 000/0

    همه همبستگي ها در سطح كمتر از 01/0 معني دار هستند.
    فصل پنجم
    بحث
    نتیجه گیری
    ارائه پیشنهادات
    1-5 بحث
    در این فصل در ابتدا به بررسی نتایج و تطبیق آن با مطالعات دیگر می پردازیم و سپس با توجه به نتایج این مطالعه پیشنهاداتی توسط پژوهشگر در جهت بهبود کیفیت زندگی و سلامت معنوی سالمندان ارائه می شود. بخش نخست یافته های مطالعه حاضر مربوط به مشخصات دموگرافیکی و ویژگی های اقتصادی- اجتماعی و پزشکی سالمندان مورد بررسی است.
    در ارتباط با تعیین میانگین نمره سلامت معنوی سالمندان مورد مطالعه و با توجه به اینکه در منابع مشخص شده در صورتی که نمره سلامت معنوی حاصل از پرسشنامه سلامت معنوی پالتوزین (SWB) بین(100-120) باشد نمره بالا در نظر گرفته می شود (رضایی، 1387. اله بخشیان، 1389. جدیدی، 1390. خلیلی، 1392)، یافته ها نشان دهنده میانگین بالای نمره سلامت معنوی در 3/80 در صد سالمندان بود. نتایج مطالعه حاضر با دیگر مطالعات در این زمینه هم خوانی دارد. به طوری که در مطالعه والن گالس و همکاران که در سال 2009 به منظور بررسی ارتباط سلامت معنوی، اعمال معنوی و علایم افسردگی در سالمندان بستری مبتلا به بیماری قلبی انجام شد نیز میانگین نمره سلامت معنوی سالمندان در سطح بالایی بود. به طوری که میانگین نمره سلامت معنوی آنها 28/10±3/36 بود (در این مطالعه دامنه 18-58 نمره سلامت معنوی بالا در نظر گرفته می شود ). این مطالعه همچنین نشان داد هر چه سلامت معنوی کاهش یابد میزان افسردگی بیشتر افزایش می یابد (Whelan-Gales, Quinn Griffen et al. 2009). همچنین جدیدی و همکاران در سال 1390 در پژوهشی با هدف تعیین ارتباط کیفیت زندگی و سلامت معنوی سالمندان ساکن آسایشگاه نشان دادند که سلامت اکثر شرکت کنندگان (4/50%) در سطح بالا بود. مطالعه حاضر نشان داد هیچ یک از سالمندان مورد مطالعه در محدوده پایین سلامت معنوی قرار نداشتند که این یافته با نتایج خلیلی و همکاران در مطالعه سلامت معنوی سالمندان شهر اصفهان (1392)مطابقت دارد، آنها در مطالعه خود نشان داند که اکثر افراد مورد مطالعه (58%) در محدوده متوسط سلامت معنوی قرار داشتند و هیچ یک از سالمندان در محدوده پایین سلامت معنوی قرار نداشتند (خلیلی، 1392). با توجه به اینکه تحلیل نتایج مطالعه نشان داد سالمندان مورد مطالعه از سلامت معنوی بالای برخوردارند. این مسئله را می توان به بافت فرهنگی و مذهبی شهر سمنان مربوط دانست. از میان نهاد های اجتماعی، نهاد مذهبی برای مردم سمنان همواره دارای اهمیت ویژه ای بوده است. مردم این شهر بسیار پایبند به معتقدات مذهبی می باشند. از سوی دیگر رضایی و همکاران (1387) در مطالعه ای با هدف بررسی سلامت معنوی بیماران تحت شیمی درمانی بیان کردند سطح سلامت معنوی (4/54%)اکثر بیماران در محدوده بالا قرار دارد همچنین نتایج مطالعه آنها نشان داد 96%از بیماران 70 سال به بالا از سطح سلامت معنوی بالا برخوردار بودند (رضایی، 1387). مشکلات و مسائل متعددی به طور فیزیولوژیک در سنین بالا رخ می دهد. به طور کلی با افزایش سن، احتمال ابتلا به بیماری ها و بروز ناتوانی ها در سال های پایانی افزایش می یابد (علی پور، 1387). اما با وجود این مطالعات حکایت از آن دارد که اگر چه در سالمندی توانایی های جسمی کاهش می یابد اما الزاما عملکرد معنوی دچار کاهش نمی شود (قاسمی، 1379). از سوی دیگر می توان به این نکته اشاره کرد که کشش به سوی معنویت به عنوان عملکرد افزایش سن محسوب می شود، زیرا راهی است که توسط آن فرد با واقعیت مرگ رو به رو شده و با آن سازگار می شود (رضایی، 1387).
    یافته های مطالعه حاضر در خصوص ارتباط بین سلامت معنوی با مشخصات دموگرافیک سالمندان نشان می دهد که بین جنسیت، وضعیت تأهل و نوع زندگی با متغیرهای نمره کل سلامت معنوی و ابعاد وجودی و مذهبی آن اختلاف معناداری وجود ندارد. این یافته با نتایج جدیدی و همکاران مطابقت دارد. در مطالعه جدیدی و همکاران در سال 1390 بر روی سالمندان مقیم کهریزک همره سلامت معنوی شرکت کنندگان با هیچ یک از متغیرهای جمعیت شناختی مرتبط نبود (جدیدی، 1390). همچنین مطالعه اله بخشیان و همکاران (1389) با هدف تعیین ارتباط سلامت معنوی و کیفیت زندگی و نیز مطالعه رضایی و همکاران (1387) با هدف بررسی سلامت معنوی بیماران مبتلا به سرطان تحت شیمی درمانی بین جنسیت با متغیر های نمره کل سلامت معنوی و ابعاد وجودی و مذهبی آن اختلاف معنا داری وجود نداشت (رضایی، 1387. اله بخشیان، 1389). این نتایج با یافته های پژوهش حاضر هم خوانی دارد. همچنین مطالعات مؤمنی و همکاران در سال (1392) در مطالعه ای با هدف بررسی ارتباط سلامت معنوی با اضطراب و برخی مشخصات دموگرافیک بیماران عروق کرونر نشان داد، سلامت معنوی با جنسیت و وضعیت تأهل رابطه ندارد (مومنی، 1392). البته مطالعه رضایی و همکاران (1387) نشان داد، بین وضعیت تاهل و سلامت معنوی ارتباط معنوی ارتباط معنی دارد وجود دارد و دلیل آنرا اینگونه بیان کرده که فرد جدا شده، منبع بزرگ حمایت خود یعنی خانواده را از دست داده در کنار این مورد بیماری نیز استرس دوچندانی به او وارد می آورد، لذا گرایش به معنویت و تجربه آن می تواند در تطابق فرد مؤثر باشد (رضایی، 1387) که با نتایج این مطالعه همخوانی ندارد. شاید دلیل اصلی این تفاوت در نمونه های پژوهش باشد، به طوری که پژوهش حاضر برروی سالمندان و پژوهش رضایی برروی بیماران مبتلا به سرطان انجام شده است.
    همچنین در این مطالعه ارتباط معنی داری بین سلامت معنوی و سطح تحصیلات، ارتباط با اعضای خانواده مشاهده شد. این به این معنی است که افراد سالمند با سطح تحصیلات بالاتر از سلامت معنوی بالاتری برخوردار هستند. خلیلی و همکاران نیز در همین راستا در مطالعه خود نشان دادند، با افزایش سطح تحصیلات افراد ، سلامت معنوی شان افزایش می یابد، که با نتایج مطالعه حاضر همخوانی دارد (خلیلی، 1392). همچنین در این مطالعه ارتباط معنی داری بین سلامت معنوی و وضعیت اقتصادی و میزان درآمد مشاهده شد. به گونه ای که وضعیت اقتصادی و میزان درآمد بالاتر بیانگر سلامت معنوی بهتر در سالمندان مورد مطالعه بود. هرچند یافته های مطالعه خلیلی و همکاران بیانگر عدم ارتباط میزان درآمد با کیفیت زندگی بود، اما محقق چنین بیان کرده است که مشکلات مالی سالمندان در دوران بازنشستگی و روند رو به وخامت آن در سالهای پیری موجب می شود سالمندان خود را سربار دیگران بداند و این معقوله می تواند از عوامل زمینه ای کاهش سلامت معنوی باشد (خلیلی، 1392) نتایج پژوهش حاضر نیز موید این مطلب می باشد.
    در ارتباط با تعیین میانگین نمره کیفیت زندگی سالمندان مورد مطالعه نتایج حاصل نشان داد، میانگین نمره کیفیت زندگی شرکت کنندگان در مطالعه حاضر، 8/21± 6/61 بود و از آنجایی که تا کنون در جامعه ما،شاخص مبنا و معیار هنجاری از کیفیت زندگی افراد سالمند تعیین نگردیده است، چنانچه معیار 100- 0 را که مربوط به پرسشنامه کیفیت زندگی می باشد، در نظر گرفته شود، می توان میانگین 50 با انحراف معیار 10 را به عنوان شاخص هنجار جامعه و شاخصی قابل قبول برای وضعیت کیفیت زندگی سالمندان تعیین کرد (احمدی، 1383). بنابراین کیفیت زندگی سالمندان در مطالعه حاضر، در حد مطلوب می باشد. که این یافته را تحقیقات دیگر نیز تأیید می کنند. صباح (2003) در بررسی کیفیت زندگی سالمندان جنوب لبنان میانگین نمره کیفیت زندگی آن ها را 7/29± 6/65 (Sabbah, Drouby et al. 2003) و لاکچو و همکاران (2008) در بررسی کیفیت زندگی سالمندان مبتلا به صرع در امریکا کیفیت زندگی آن ها را 26± 2/52 تعیین کردند (Laccheo, Ablah et al. 2008). همچنین جدیدی و همکاران (1390) نیز در بررسی کیفیت زندگی سالمندان مقیم سرای کهریزک نمره کیفیت زندگی شرکت کنندگان این پژوهش را 50 و در حد مطلوب اعلام کردند (جدیدی، 1390). حبیبی سولا و همکاران (1386) در مطالعه ای با هدف تعیین ارتباط کیفیت زندگی و فعالیت جسمی سالمندان دریافتند 44 درصد سالمندان مقیم خانواده در شهر تهران، کیفیت زندگی خوبی داشته و میانگین کیفیت زندگی آن ها (84/32) بوده و دلالت بر کیفیت زندگی متوسط آنها دارد (حبیبی، 1387).
    در ارتباط با تعیین میانگین نمره خرده مقیاس ها و ابعاد کیفیت زندگی سالمندان مورد مطالعه نتایج مطالعه نشان داد بالاترین نمره کیفیت زندگی به ترتیب متعلق به خرده مقیاس های درد جسمی، عملکرد اجتماعی، انرژی و نشاط، سلامت روانی، ایفای نقش جسمانی و پایین ترین میانگین به ترتیب مربوط به خرده مقیاس های ایفای نقش عاطفی، سلامت عمومی و عملکرد جسمانی بود. بر اساس یافته های این پژوهش میانگین نمره کیفیت زندگی کل ، بعد جسمی و بعد روانی آن با جنسیت ارتباط معناداری دارد. همچنین بر اساس یافته های این پژوهش کیفیت زندگی مردان سالمند در تمامی حیطه ها (به غیر از سلامت عمومی، انرژی و نشاط و سلامت روانی) به طور معنا داری از زنان بالاتر بود.
    در ارتباط با تعیین ارتباط کیفیت زندگی سالمندان مورد مطالعه با متغیرهای دموگرافیک نتایج مطالعه حاضر حاکی از معنی دار بودن اختلاف میانگین نمره کلی کیفیت زندگی بین دو گروه زن و مرد بود. به طوری که نمره کیفیت زندگی مردان بالاتر از زنان بود، که این یافته با نتایج سایر مطالعات همخوانی دارد. ارسلانتاس (2009) در مطالعه ای با هدف تعیین کیفیت زندگی و فعالیت روزمره زندگی در ترکیه، هاشمی و همکاران در مطالعه ای به منظور بررسی کیفیت زندگی سالمندان شهری و روستایی در سال 1392، حبیبی سولا و همکاران (1386) در مطالعه ارتباط کیفیت زندگی و فعالیت جسمی سالمندان و همچنین سجادی و بیگلریان (1385) در مطالعه ای باهدف تعیین کیفیت زندگی زنان سالمند مقیم کهریزک نشان دادند کیفیت زندگی مردان به طور معناداری بالاتر از زنان است (سجادی، 1385. حبیبی، 1387. حاجی هاشمی،1392) (Arslantas, Ünsal et al. 2009). در ارتباط با بیشتر بودن کیفیت زندگی مردان هیچ گونه پژوهشی که خلاف این نتیجه را بدست آورده باشد، مشاهده نگردید (ارسطو، 1391). ادیب و اکبری در سال 1388 در مطالعه ای با هدف تعیین میزان شدت ناتوانی و عوامل مرتبط با آن در سالمندان نشان دادند ارتباط واضحی میان ناتوانی و جنس وجود دارد به گونه ای که ناتوانی شدیدی و متوسط در زنان به مراتب بیشتر از مردان بوده است. مشکلات جسمی که منجر به تقاضای درمان و کاهش کیفیت زندگی می شوند در زنان بارزتر است (ادیب، 1388). شیرازی خواه و همکاران در سال 1390 در مطالعه ای با هدف مطالعه شاخص های بهداشتی و اجتماعی زنان سالمند در ایران به نقل از سازمان بهزیستی ایران بیان کرده است مشکلات جسمانی در زنان سالمند بیش از مردان گزارش شده است (شیرازی خواه، 1390). در ریشه یابی این مسئله می توان به عوامل متعددی اشاره نمود؛ نخستین عامل این است که در مطالعات مختلف عموماً شیوع بیماری های مزمن در زنان در مقایسه با مردان بالاتر بوده، بنابراین همین امر می تواند علت پایین تر بودن کیفیت زندگی زنان نسبت به مردان باشد و از سوی دیگر بررسی های مشابه بیانگر این مسئله بود که زنان به این علت از سطح درک و آگاهی بالاتری نسبت به بیماری ها برخوردار می باشند، به علائم بیماری ها توجه بیشتری مبذول می دارند. لذا، سطح سلامتی خود را نامطلوب تر از مردان ارزیابی می کند. بعلاوه محدود بودن فعالیت فیزیکی زنان در بیرون از خانه، حساسیت بیشتر زنان در مواجهه با رویدادهای ناگوار و فرا رسیدن دوران یائسگی در زنان نیز در زمینه تفاوت کیفیت سطح زندگی زنان و مردان مؤثر دانسته شده است (نجاتی، 1387. اسماعیلی، 1391).
    نتایج مطالعه حاضر نشان داد کیفیت زندگی با تأهل رابطه معنادار ندارد. نتایج این پژوهش با مطالعه ارسطو و همکاران در سال 1391 که به منظور تعیین کیفیت زندگی و برخی عوامل مؤثر بر آن در سالمندان دیابتی مقیم کهریزک صورت گرفت نشان دادند کیفیت زندگی کل با وضعیت تأهل رابطه معنادار ندارد (ارسطو، 1391). همچنین این مطالعه نشان داد کیفیت زندگی با متغیرهای (وضعیت زندگی، نوع روابط با ساير اعضاي خانواده و محل سكونت) ارتباط معنا داری دارد (05/0>P). یافته های ارسلانتاس و همکاران (2009) و قلی زاده و همکاران (1390) همسو با پژوهش حاضر می باشد، آن ها به این نتیجه رسیدند که بین عوامل خانوادگی (که مهمترین منبع تأمین حمایت عاطفی هستند) و رضایت از زندگی رابطه معناداری وجود دارد (قلی زاده، 1390) (Arslantas, Ünsal et al. 2009). از آنجایی که تنهایی و انزوا به عنوان یک معضل جدی برای سلامت و از مهمترین عوامل بروز بیماری های مختلف در بین سالمندان شناخته می شود، بنابراین توجه به محیط های حمایتی و توانمند سازی سالمندان به منظور ارتقا سطح سلامت جسمی، روانی و اجتماعی، عاطفی ضروری است.
    همچنین نتایج مطالعه حاضر بیانگر ارتباط معنادار بین کیفیت زندگی با تحصیلات و وضعیت اقتصادی سالمندان مورد مطالعه می باشد. به طوری که افراد با تحصیلات بالاتر و وضعیت اقتصادی بهتر از کیفیت زندگی مطلوب تری برخوردار هستند. که این نتایج با سایر مطالعات همخوانی دارد. کلت و همکاران (2010) در مطالعه ای به منظور بررسی ارتباط سطح تحصیلات و موقعیت اقتصادی اجتماعی با کیفیت زندگی ساکنان یکی از شهر های برزیل نشان دادند کیفیت زندگی با تحصیلات ارتباط معناداری دارد و بیان کردند تفاوت قابل توجهی در کیفیت زندگی افرادی که تحصیلات دانشگاهی دارند با سایر افراد وجود دارد (Colet, Mayorga et al. 2010). این یافته ها می تواند مؤید این مطلب باشد که افراد با سطح تحصیلات بالاتر از موقعیت اجتماعی و اقتصادی بهتری نیز برخوردار می شوند و تعامل مناسب تری با محیط برقرار می کنند. بنابراین تحصیلات در برخورداری از یک زندگی سالم تر مؤثر می باشد. اولین مطالعه مقایسه ای بین المللی که توسط هوگت و همکاران (2008) به منظور بررسی ارتباط بین سطح درآمد و کیفیت زندگی مرتبط با سلامت در سالمندان امریکایی و کانادایی انجام گرفت، ارتباط معنادار و مثبتی بین سطح درآمد خانواده و کیفیت زندگی در سالمندان امریکایی مشاهده شد، اما شواهد روشنی برای چنین ارتباطی در سالمندان کانادایی وجود نداشت. در این مطالعه، محققین به منظور تبیین این ارتباط به نقش دسترسی به مراقبت های بهداشتی و نابرابری های اقتصادی و اجتماعی در ایالت متحده و کانادا اشاره نمودند (Huguet, Kaplan et al. 2008)؛ که یافته های این مطالعه با نتایج پژوهش حاضر همسو می باشد. همچنین اسماعیلی و همکاران (1391) و حبیبی و همکاران (1386) نیز بیان کردند کیفیت زندگی با تحصیلات و وضعیت اقتصادی رابطه معناداری دارد (حبیبی، 1387. اسماعیلی، 1391). در همین راستا شیرازی خواه و همکاران در سال 1390 در مطالعه شاخص های بهداشتی و اجتماعی زنان سالمند ایران بیان کرده اند در کشور ایران مهمترین مشکل سالمندان مسائل اقتصادی و مشکلات مربوط به کسب درآمد است (شیرازی خواه، 1390).
    مطالعه حاضر بیانگر ارتباط معنادار کیفیت زندگی و اشتغال فعلی سالمندان می باشد (001/0=P). به طوری که سالمندان شاغل کیفیت زندگی بهتری نسبت به سالمندان بیکار (بازنشسته بیکار) دارند. مطالعه بذر افشان و همکاران (1386) با هدف بررسی کیفیت زندگی زنان سالمند نشان داد، کیفیت زندگی زنان سالمند بیش از زنان بازنشسته بوده است و بیان کردنداحتمالاً به دلیل از دست دادن شغل در زنان بازنشسته کیفیت زندگی آن ها تنزل داشته است (بذرافشان، 1386. حبیبی، 1387). مطالعه بذرافشان و حبیبی با نتایج مطالعه حاضر همخوانی دارد.
    با در نظر داشتن گستردگی مفهوم سلامت و نیز با توجه به اینکه اهداف کلان جهت گیری کلی نظام سلامت و عملکردهای اصلی نظام سلامت را تبیین خواهند کرد. نقشه تحول نظام سلامت مفاهیم گسترده تر از صرف سلامت را در نظر گرفته است و سلامت با مفهوم گسترده که مشتمل بر سلامت معنوی و اجتماعی علاوه بر رفاه جسمی و اجتماعی می گردد را در نظر داشته است. به همین لحاظ یکی از اهداف کلان نظام سلامت ” ارتقای کیفیت زندگی مرتبط با سلامت همه جانبه” ذکر گردیده است و هدف این است که کیفیت زندگی در تمام ابعادی که در تعریف سلامت می باشند؛ اعم ازحیطه های جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی مورد توجه قرار گیرند. در همین راستا در ارتباط با تعیین ارتباط سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان مورد مطالعه نتایج مطالعه حاضر نشان داد همبستگي بين كيفيت زندگي و سلامت معنوي، با بعد مذهبي و بعد وجودي متوسط و معني دار و مثبت است. همچنين همبستگي بين سلامت معنوي با ابعاد كيفيت زندگي نيز مثبت و معني دار است به طوري كه قوي ترين همبستگي ها به ترتيب با خرده مقیاس های انرژي و نشاط، سلامت روانی و بعد رواني و كمترين همبستگي به ترتيب با خرده مقیاس های دردجسمی، ایفای نقش عاطفي گزارش شده است. این نتایج با مطالعات دیگر همخوانی دارد. کانداسامی و همکاران در مطالعه ای در سال 2011 با هدف اثرات معنویت بر علائم پریشانی، اضطراب، افسردگی و دیگر تظاهرات روانی در تسکین بیماران مبتلا به کانسر پیشرفته نشان دادند، سلامت معنوی ارتباط معناداری با استرس و اضطراب بیماران دارد و بیان کردند سلامت معنوی یکی از اجزا مهم کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته می باشد (Kandasamy, Chaturvedi et al. 2011). سافیا و همکاران نیز در مطالعه ای با هدف بررسی ارتباط سلامت معنوی و کیفیت زندگی مرتبط با سلامت زنان افریقایی- امریکایی مبتلا با ایدز در سال2011 بیان کردند بعد وجودی سلامت معنوی با کیفیت زندگی مرتبط با سلامت مبتلایان به ایدز رابطه معنادار مثبتی دارد (Safiya George, Marcia et al. 2011). علاوه براین بکلمن و یاماشیتا (2010) نشان دادند در سالمندان مبتلا به بیماری قلبی نیز سلامت معنوی بالا با سلامت روان بالا و کاهش علائم افسردگی همراه است (Bekelman, Parry et al. 2010). همچنین جانسون و همکاران در مطالعه ای با عنوان اندازه گیری کیفیت زندگی معنوی در بیماران مبتلا به سرطان در سال 2007 نشان دادند سلامت معنوی با تمام ابعاد کیفیت زندگی مرتبط است؛ همچنین بیان کردند سلامت معنوی ارتباط معنادار قوی با ابعاد کیفیت زندگی دارد و حمایت کردن از افراد در اعتقادات مذهبی شان به طور بالقوه مفید است(Johnson, Piderman et al. 2007). مذهب و معنویت باعث امیدواری شده و سالمندان را در شرایط سخت تشویق می کنند. حتی در میان سالمندان مقیم آسایشگاه ها که از جامعه منزوی شده اند، داشتن معنی فردی، ارزش های مذهبی و دستیابی به منابع معنوی از اجزاء مهم سلامتی هستند (Lindberg and Deborah 2005). معنویت بالاتر با نتایج بهتر سلامتی همراه می باشد (Daaleman, Perera et al. 2004). در واقع معنویت در هنگام تنهایی و سختی موجب آرامش و تسکین اضطراب شده و حس معنی دار بودن، هدفمندی، خلاقیت و انسجام را القا می نماید (قاسمی، 1379). پشتوانه و حمایت معنوی در کیفیت زندگی نقش دارد زیرا ارتباط معنوی به عنوان یک حامی ثابت و فناناپذیر برای فرد محسوب می شود (ارسطو، 1391).
    مطالعات گوناگونی بر این واقعیت تأکید دارند که با ورود به مرحله سالمندی، هزینه های درمانی در بخش ها و شکل های مختلف روند تصاعدی خواهد داشت و این در حالیست که یکی از عمده ترین مشکلات سالمندی را مشکلات اقتصادی است. و این مسائل زمانی اهمیت بیشتری می یابد که سازمان جهانی بهداشت در مطالعات خود بیان می کند؛ کشورهای توسعه یافته قبل اینکه سالمند شوند از لحاظ رفاهی رشد فراوانی می کنند، در حالی که کشورهای در حال توسعه قبل این که افزایش بنیادی رفاه صورت پذیرد سالمند می شوند. کشورهای کم درآمد و ضعیف زیرساخت محدودی برای پاسخگویی به نیاز سالمندان دارند. گذار جمعیتی سریع زمان کمتری برای فراهم نمودن زیرساخت های لازم برای ارائه خدمت به سالمندان در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار می دهد. با توجه به موارد ذکر شده و نیز برای دستیابی به اهداف نقشه تحول نظام سلامت که شامل ” ارتقای کیفیت زندگی مرتبط با سلامت همه جانبه” و ” توسعه نظام ارائه خدمت با توجه به تغییرات جمعیتی و همه گیر شناختی” می باشد و با در نظر داشتن سرعت رشد جمعیت سالمندان بررسی کیفیت زندگی مرتبط با ابعاد مختلف سلامت در سالمندان می تواند روشنگر وضعیت کنونی جهت شناخت و نیز برنامه ریزی برای دستیابی به کیفیت زندگی مطلوب در سالمندان باشد. بنابراین یکی از راه کارهای مناسب توجه مستمر به کیفیت زندگی سالمندان و عوامل مؤثر بر آن می باشد. حاکمیت، متولی ارتقاء، حفظ و اعاده سلامت و کیفیت زندگی همگان در بالاترین حد ممکن می باشد که نتیجه آن ها باید تأمین طولانی ترین عمر ممکن توأم با سلامت و رفاه، زندگی با کیفیت و عاری از معلولیت و ناتوانی برای کل افراد جامعه باشد.
    2-5 نتیجه گیری
    نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد سلامت معنوی سالمندان در سطح بالایی بوده و همین طور نمره کیفیت زندگی سالمندان در این مطالعه، در حد مطلوب بوده است. نتایج نشانگر این واقعیت است که افزایش سلامت معنوی در توسعه سلامت و بهزيستي نقش دارد و ارتباط سلامت معنوی و کیفیت زندگی مثبت، معنی دار و متوسط است با توجه به وجود این همبستگی می توان با افزایش سلامت معنوی سالمندان زمینه را برای ارتقا کیفیت زندگی آنان فراهم نمود. نتایج مطالعه حاضر با سایر مطالعات همخوانی دارد. همچنین یافته ها می تواند مؤید این مطلب باشد که افراد با سطح تحصیلات بالاتر از موقعیت اجتماعی و اقتصادی بهتری نیز برخوردار می شوند و تعامل مناسب تری با محیط برقرار می کنند. بنابراین تحصیلات در برخورداری از یک زندگی سالم تر و با کیفیت تر مؤثر می باشد. بنابراین با تلاش جهت آموزش و توانمندسازی سالمندان که یکی از نقاط تمرکز برنامه ملی تحول نظام سلامت نیز می باشد می توان موجبات ارتقاء کیفیت زندگی سالمندان را فراهم نمود و از هزینه های بالای درمان سالمندان در آینده جلوگیری نمود.
    با توجه به روند رو به رشد جمعیت سالمندان کشور، نگاهی ویژه به کیفیت زندگی سالمندان در سند چشم انداز بیست ساله و اسناد پشتیبان نقشه جامع علمی کشور وجود دارد. این مقوله نیازمند توجه ویژه سیاستگذاران در ارائه خدمات حمایتی به سالمندان، بیمه سالمندان و راهکارهای بهبود وضعیت اقتصادی سالمندان می باشد تا علاوه بر دستیابی به هدف غایی نظام سلامت ( ارتقا کیفیت زندگی) از تحمیل هزینه های دوران سالمندی به نظام سلامت جلوگیری نماییم.
    بررسی کیفیت زندگی مرتبط با سلامت معنوی بویژه در سالمندان می تواند روشنگر وضعیت کنونی جهت شناخت و نیز برنامه ریزی برای دستیابی به کیفیت زندگی مطلوب تر باشد. یکی از راه کارهای مناسب جهت بهبود کیفیت زندگی در سالمندان، ارتقا سلامت معنوی و ارائه خدمات آموزشی به سالمندان و خانواده های آنها می باشد.
    3-5 ارائه پیشنهادات اجرایی

    • با توجه به سرعت رشد جمعیت سالمندان کشور، تعریف و ارائه بسته های حمایت اجتماعی، بسته خدمات بیمه سلامت و بسته های حمایت اقتصادی از سوی سیاستگذاران ضروری به نظر می رسد.
    • با توجه به روند رو به سالمندی جمعیت، با فراهم نمودن زمینه برای تحقیق درباره ارتباط ابعاد سلامت و کیفیت زندگی سالمندان می توان تأثیرگذارترین عامل بر کیفیت زندگی سالمندان را شناسایی کنیم و در جهت بهبود آن برنامه ریزی نماییم.
    • با تمرکز بر آموزش در خصوص راه کارهای بهبود کیفیت زندگی از هزینه های آتی ناشی از کاهش کیفیت زندگی سالمندان پیشگیری نماییم.
    • برنامه های آموزشی، مداخله ای و خودمراقبتی ویژه سالمندان با محوریت افزایش سلامت معنوی می تواند راهکاری برای افزایش کیفیت زندگی باشد.
    • می‌بایست با تربیت شایسته نسل جوان و سوق دادن ایشان به معنویات، زمینه را برای پیری موفق و کم چالش و نیز کاهش هزینه های اجتماعی فراهم نمود.

    پیشنهاد برای پژوهش های آتی:

    1. با توجه به هزینه های ناشی از سالمند شدن جمعیت “بررسی ارتباط کیفیت زندگی و هزینه های سالمندان” یکی از عناوین پیشنهادی می باشد.
    2. با توجه به روند سالمندی در کشور “شناسایی نیازمندی های سالمندان و تعریف بسته حمایت اجتماعی” ضروری به نظر می رسد.

    بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 51

    522/0

    619/0

    610/0

    1

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    000/0

    *بعد جسمی و زیر بخش های آن
    ** بعد روانی و زیربخش های آن
    يافته هاي جدول 32-4، مربوط به نتایج آزمون همبستگي پیرسون بين سلامت معنوي و ابعاد آن با كيفيت زندگي و ابعاد مختلف آن است. همان طور كه يافته هاي مندرج در جدول مذكور نشان داده است همبستگي بين تمام متغيرهاي مربوط در سطح معني داري كمتر از 01/0 مثبت و معني دار است (جدول 32-4).
    علاوه بر اين، يافته ها نشان مي دهد كه همبستگي بين سلامت معنوي (385/0= r)، بعد مذهبي (305/0= r) و بعد وجودي (417/0= r) با كيفيت زندگي سالمندان مورد مطالعه متوسط و معني دار و مثبت است (جدول 32-4).
    همچنين همبستگي بين سلامت معنوي با ابعاد كيفيت زندگي نيز مثبت و معني دار است به طوري كه قوي ترين همبستگي ها به ترتيب با بعد انرژي/خستگي (492/0= r)، سلامت روانی (405/0= r) و بعد رواني (399/0= r) و كمترين همبستگي به ترتيب با ابعاد درد جسمی (205/0= r)، محدويت عاطفي (206/0= r) گزارش شده است (جدول 32-4).
    همبستگي بين نمره كل كيفيت زندگي يعني نمره نهايي SF-36 با ابعاد و زيرشاخه هاي اصلي آن مثبت، بالا و معني دار بود به طوري كه بالاترين همبستگي با بعد جسمی (899/0= r) و بعد رواني (896/0= r) و خرده مقیاس عملكرد اجتماعي (839/0= r) مشاهده شد و كمترين همبستگي نيز با خرده مقیاس محدويت عاطفي (694/0= r) گزارش شد (جدول 32-4).
    جدول 33-4: همبستگي بين كيفيت زندگي و سلامت معنوي و ابعاد و زير شاخه هاي مختلف آنها در سالمندان به طور كلي

    بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 8

    سلامت معنوی یکی از ابعاد چهارگانه سلامت در انسان است که در کنار ابعاد جسمی، روانی و اجتماعی قرار گرفته و باعث ارتقا سلامت عمومی شده است و سایر ابعاد سلامت را نیز هماهنگ می کند که این کار باعث افزایش توان سازگاری و کارکرد روانی می شود. سلامت معنوی دارای دو بعد سلامت مذهبی و سلامت وجودی است. سلامت مذهبی منعکس کننده ارتباط با خدا یا یک قدرت بی نهایت و سلامت وجودی مطرح کننده ارتباط ما با دیگران، محیط و ارتباط درونی ما است که می توان آن را توانایی یکپارچه کردن ابعاد مختلف وجود دانست (اکابری، 1390).
    تعریف عملی:
    سلامت معنوی در این پژوهش به مجموعه سلامت معنوی در ابعاد وجودی و مذهبی اطلاق می شود که به وسیله پرسشنامه سلامت معنوی پالوتزین و الیسون (1983) که شامل 20 سوال می باشد تعیین می شود. در این پرسشنامه سلامت مذهبی و وجودی هر کدام 10 پرسش را شامل شده و نمره 10-60 را کسب می کنند. امتیاز نهایی کسب شده از این دو قسمت، سلامت معنوی را در سه گروه بالا (100-120)، متوسط (41-99) و پایین (20-40) نشان می دهد (اله بخشیان، 1389).
    فصل چهارم
    یافته ها
    4- یافته ها:
    مقدمه
    در فصل قبل به معرفی نوع پژوهش، محیط انجام پژوهش و جامعه، ابزار گردآوری دادهها، روش انجام پژوهش و روش تحلیل دادهها پرداختیم. در این فصل با توجه به تحلیلهای صورت گرفته بر روی دادهها به بیان یافتههای پژوهش پرداخته شده است.
    بخش اول يافته هاي مطالعه حاضر در ارتباط با توصیف متغیرهای دموگرافیک در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر سمنان است.
    داده هاي مندرج در جدول 1-4 نشان مي دهد كه ميانگين سني سالمندان شركت كننده در مطالعه 33/6 ± 0/68 سال بود كه بالاترين سن 90 و كمترين سن 60 سال بود. يافته ها نشان داد ميانگين سني مردان در مقايسه با زنان سالمند در مطالعه حاضر تفاوت معني داري ندارد (جدول1-4). همچنين، از 300 نفر سالمند مورد مطالعه 84 درصد (252 نفر) مرد و مابقي يعني 16 درصد زن بودند.
    جدول 1-4: ميانگين و انحراف معيار سن سالمندان شركت كننده در مطالعه

    سلامت معنوي بعد مذهبی بعد وجودي SF-36 بعد جسمی بعد روانی
    سلامت معنوي

    جنسيت تعداد ميانگين انحراف معيار
    مرد 252 17/68 37/6
    زن 48 06/67 11/6

    داده هاي جدول 2-4 نشان مي دهد تقريباًً اكثريت سالمندان در مطالعه حاضر متاهل بودند و 7 درصد نيز همسرانشان را از است داده اند. همچنين ميانگين تعداد فرزندان سالمندان 51/1 ± 46/3 نفر بود كه بيشترين تعداد فرزندان 8 نفر بود.
    جدول 2-4: توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب وضعيت تاهل

    بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 5

    سالمندان ایران در آیینه آمار
    ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه به واسطه بمب جمعیتی مربوط به دهه 1360 با جمعیت بیش از حد انتظار سالمندان در آینده روبرو است و جمعیت سالمندان ایران از 8% کنونی به 22% در سال 1425 افزایش پیدا خواهد کرد (مرکز آمار ایران، 1390). این بحران جمعیتی پدیده سونامی سالمندان ایران را ایجاد خواهد نمود (درویش پور، 1391). براساس آخرين سرشماري عمومي انجام شده در كشور در سال 1390، جمعیت سالمندان کشور طی سال های 1345 تا 1390، نزدیک به 4 برابر شده است. متوسط رشد سالیانه جمعیت در افراد سالمند در بین سال های 1385-90 حدود 9/3 درصد برآورد شده است در حالی که این نسبت برای جمعیت کل کشور حدود 29/1 درصد برآورد شده است (مرکز آمار ایران، 1391).
    تغییرات ساختار سنی جمعیت ایران:
    در دو دهه اخیر به سبب کاهش باروری ساختار سنی جمعیت تغییر شکل داده و نوعی فرورفتگی در قاعده آن ایجاد شده است (نمودار4،5) (وزارت بهداشت، 1388).
     
    در کشورهای پیشرفته که امید به زندگی بالاست، دوره زندگی سالمندی طولانی بوده و حدود یک سوم از کل دوره زندگی فرد را تشکیل می دهد (اکبری کامانی، 1388). گذار جمعیتی سریع زمان کمتری برای فراهم نمودن زیرساخت های لازم برای ارائه خدمت به سالمندان در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار می دهد (WHO 2012).
    اين مهم نيست كه شما چند سال داريد، مهم اين است كه چه احساسي داريد، اين طور نيست؟ «سالمند» يك واژه مناسب براي توصيف افراد مسن در مقايسه با افراد جوان تر است (Bond and Corner 2010).
    پیری تا کنون از 4 دیدگاه مورد بحث قرار گرفته است. این دیدگاه ها عبارتند از:

    1. دیدگاه بیولوژی یا زیست شناختی 2. دیدگاه اجتماعی 3. دیدگاه روانشناختی 4. دیدگاه تقویمی یا حقوقی و قانونی

    پیری از دیدگاه زیست شناختی به مجموعه ای از رخدادهای فیزیولوژیک و پسیکولوژیک غیرتصادفی، پیش رونده و آرام تلقی می شود که پس از سن بلوغ در اثر بروز تغییراتی در ساختار جسمانی و عملکردی فرد ظاهر می گردد. این تغییرات باعث می شوند که فرد سالمند استعداد بیشتری برای ابتلا به بیماری ها پیدا نماید و در مقایسه با افراد جوان تر با سرعت کمتری از بیماری ها و عوارض آن ها بهبود یابد .
    از دیدگاه علوم اجتماعی زمانی که فرد از فعالیت اجتماعی کناره گیری می کند و یا بازنشسته می شود، او را در زمره سالمندان به حساب می آورند. در این صورت حتی ممکن است، سن وی در حدود 55 سالگی باشد.
    در دیدگاه روانشناختی رفتار افراد در دوره سالمندی مورد توجه و بررسی قرار می گیرد. اغلب این افراد در این دوران نگاه به گذشته دارند و زندگی خود را مرور می کنند. آنها با بررسی موفقیت ها و ناکامی های خود در طول زندگی سپری شده، به دنبال بدست آورد مفهوم برای زندگی و زندگی خود هستند؛ ممکن است که به احساس رضایت؛ کمال و غرور برسند و برعکس امکان دارد به احساس عدم رضایت، پوچی و بطالت دست یابند.
    در ایران سن بازنشستگی به طور انتخابی 60 سال (و در بعضی موارد خاص کمتر از آن) و بطور اجباری و قانونی 65 سال می باشد. البته واضح است که در بعضی از شغل ها مانند مشاغل آزاد، سالمندی اجتماعی مرز مشخصی نداشته و افراد بنا به شرایط خود کماکان فعال می مانند (اکبری کامرانی، 1388).
    در تلاشی برای استاندارد کردن این واژه ها سازمان جهانی بهداشت افراد را بر اساس گروه های زیر طبقه بندی کرد:
    الف) افراد دارای سنین بین 60 تا 75 سال: سالمند جوان (Young Old)
    ب) افراد دارای سنین بین 76 تا 90 سال: سالمند (Old)
    ج) افراد دارای سنین بالای 90 سال: خیلی سالمند (Old Old)
    در فرهنگ ما گروه های سنی فوق به میانسال، مسن، سالمند و کهن سال تقسیم بندی شده است (مقصودنیا، 1390).
    در جهاني كه سريعا رو به پير شدن به پيش مي‌رود افراد سالخورده به طور روزافزوني نقش بحراني در انجام كارهاي داوطلبانه، انتقال تجربه و دانش، كمك به اعضاء خانواده با ايفاء‌ نقش مراقبتي و … به عهده خواهند داشت (حاتمی، 1383).
    در فروردین ماه سال 1378 پژوهشی به نام بررسی وضعیت سلامت سالمندان کشور توسط دفتر سلامت خانواده وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی صورت پذیرفت، که مختصرا به شرح زیر است:
    طبق سرشماری سال 1375 میزان 6.7% جمعیت کشور را سالمندان 60 سال به بالا تشکیل می دهند (بیش از 4 میلیون) و امید به زندگی در بدو تولد در کشورمان 69.8 سال برای بانوان و 67 سال برای آقایان است. در آینده ای نزدیک در ایران پدیده ” انفجار سالمندی” رخ خواهد داد.
    در ایران هنوز ساختار درمانی ویژه چه برای درمان سرپایی و چه بستری (حاد و توانبخشی) وجود نداشته و دانش سالمند شناسی و طب سالمندان جزو رشته های آموزش مصوب کشورمان نمی باشد.
    لذا باتوجه به تغییر سریع ساختار سنی کشور ما و افزایش تعداد سالمندان کشور در آینده، دولت باید سیاست حمایت از سالمندان را قویا مد نظر داشته و در ستراتژی های خود به طور جدی به حفظ ارزش های سنتی، تقویت پیوندهای خانوادگی و عشق و وحدت بین اعضای خانواده و نسل ها تاکید کند تا از دیدگاه علمی به این هدف نایل گردد.
    اگر سالمندی باید تجربه مثبتی باشد و زندگی طولانی تر همراه با سلامت، مشارکت و امنیت مد نظر باشد، سازمان بهداشت جهانی رویکرد رسیدن به این فرآیند را سالمندی فعال معنی کرده است که هدف آن را ارتقا و کیفیت زندگی با افزایش سن اعلام داشته است. منظور از فعال بودن تنها از بعد جسمی یا استقلال افراد بازنشسته ، بیمار و ناتوان نیست بلکه مشارکت متداوم در امور اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، معنوی و شهروندی را نیز شامل می شود (مقصودنیا، 1390).
    آگاهی از سطح کیفیت زندگی سالمندان و شناخت رابطه هریک از ابعاد سلامت با کیفیت زندگی امری ضروری بنظر می رسد. با توجه به اینکه تحقیقات اندکی در زمینه بررسی سطح کیفیت زندگی و ارتباط آن با بعد معنوی سلامت در سالمندان صورت گرفته است. انجام چنین پروژه ای ضروری به نظر می رسد. هدف از انجام این مطالعه تعیین سطح کیفیت زندگی و ارتباط سلامت معنوی با کیفیت زندگی در سالمندان عضو کانون بازنشستگان است. این مطالعه در قالب چارچوب مفهومی معنویت و کیفیت زندگی هدایت خواهد شد.
    كيفيت زندگي چيست؟
    اصطلاح كيفيت زندگي، اصطلاح نسبتا جديدي در ادبيات دانشگاهي است. اين اصطلاح تا سال 1968 در « دايره المعارف بين‌المللي علوم اجتماعي» و تا اواسط دهه 1970، در ايندكس مديكوس وجود نداشت.
    امروزه اصطلاح “کیفیت زندگی” هم در آثار دانشگاهی و هم در زندگی روزمره بصورت گسترده استفاده می شود. كيفيت زندگي يك اصطلاح بديهي است، با اين تصور كه معني آن را مي‌دانيم. اگر چه شناخت معمول و متداولي از معناي كيفيت زندگي وجود دارد، اما در زندگي خصوصي و كاري آن را در معاني مختلفي به كار مي‌بريم (Bond and Corner 2010).
    کیفیت زندگی مفهومی میان رشته ای است که دیدگاه های جامعه شناسان، روان شناسان، فلاسفه، دانشمندان علوم بالینی، اندیشمندان علوم اجتماعی، آمارگران و اقتصاددانان در آن جای می گیرد. شناخت و درک جنبه های مختلف زندگی افراد فرآیندی بی نهایت دشوار و پیچیده است و تبدیل داده ها و اطلاعات این مفهوم به روش های عملی قابل سنجش با دشواری و ابهامات بسیار روبروست (Bond and Corner 2010).
    تعاريف كارشناسانه از کیفیت زندگی
    سه نوع اصلي تعاريف كارشناسانه از کیفیت زندگی عبارتند از: تعاريف جهاني، مولفه اي و متمركز. تعاريف جهاني نسبتا عمومي و كلي هستند. به عنوان نمونه آبرامز اصطلاح كيفيت زندگي را درجه‌اي از رضايت يا نارضايتي‌ تعريف مي‌كند كه افراد در ابعاد مختلف زندگي‌شان، آن را احساس مي‌كنند. يا به شكل ساده‌تر، كيفيت زندگي، تدارك شرايط لازم براي شادي و رضايت مي‌باشد. تعاريف مولفه اي بر ماهيت چند بعدي مفهوم تاكيد كرده و ابعاد مختلف كيفيت زندگي را از هم متمايز مي‌كند. جورج و بيرون چهار بعد معرفي كرده‌اند: دو بعد عيني (وضعيت كاركردي و سلامتي عمومي، وضعيت اجتماعي – اقتصادي) و دو بعد ذهني ( رضايت از زندگي، اعتماد به نفس). در مقابل، هيوجز هشت بعد را به عنوان مولفه‌هاي سازنده و بخشي از مدل مفهومي كيفيت زندگي تعبير مي‌كند: استقلال فردي، رضايت اظهار شده، رفاه جسمي و روحي، وضعيت اجتماعي، اقتصادي، كيفيت محيط، فعاليت هدفمند،‌ انسجام اجتماعي و عوامل فرهنگي. نوع سوم تعاريف كارشناسانه تعاريف متمركز است كه بر يك يا دو مورد از ابعاد كيفيت زندگي تمركز مي‌كند. به عنوان مثال، در پژوهش خدمات بهداشتي، كيفيت زندگي بر معيارهاي وضعيت كاركردي و سلامتي متمركز است (Bond and Corner 2010).
    اخیراً مفهوم وسیع تری از سلامتی تعریف شده است که شامل بهبود کیفیت زندگی بوده است. تعریف سازمان جهانی بهداشت از سلامتی، مفهوم “بهزیستی” را به وجود آورده است. روان شناسان معتقدند بهزیستی هر فرد یا گروه دارای اجزای ذهنی و عینی است. اجزای ذهنی آن – همان طور که توسط هریک از افراد بیان شده- به کیفیت زندگی تعبیر می شود. کیفیت زندگی یک بعد ذهنی رفاه می باشد (Park and Park 2002). در واقع کیفیت زندگی نوعی ارزشیابی ذهنی است و و خود افراد بهترین قضاوت کنندگان در مورد کیفیت زندگی خود می باشند (تاجور، 1383). سازمان جهانی بهداشت کیفیت زندگی را درک هر فرد از زندگی، ارزش ها، اهداف، استانداردها و علایق تعریف کرده است (Colet, Mayorga et al. 2010). کیفیت زندگی معیار بهترین ارزش یا نیرو در فرد است که این نیرو برای سازگاری موفقیت آمیز فرد با چالش های موجود در دنیای واقعی به مصرف می رسد. به علاوه کیفیت زندگی نوعی ارزشیابی ذهنی است و افراد خود بهترین قضاوت کنندگان در مورد کیفیت زندگی شان می باشند (تاجور، 1383).
    کیفیت زندگی در تحقیقات حیطه پزشکی به عنوان یک پیامد، بیش از پیش اهمیت می یابد و موضوع بسیاری از تحقیقات می باشد؛ به طوری که از سال 1990 تا سال 2004 بیش از 15 هزار مطالعه در مورد آن صورت گرفته است. کیفیت زندگی مفهومی پویا بوده و توسط بسیاری از عوامل فردی از قبیل سن و بیماری تحت تأثیر قرار می گیرد. در گروه های مختلف عوامل مختلفی را بر کیفیت زندگی خود مؤثر می دانند؛ به طوری که افراد 80 ساله و بالاتر، توانایی عملکرد را مهم دانسته در حالی که افراد دارای بیماری شدید روابط اجتماعی را مورد تأکید قرار می دهند. بنابراین به طور کلی روابط اجتماعی، توانایی عملکرد و فعالیت، عقاید و نگرش های فردی و استقلال مالی به اندازه وضعیت سلامتی بر کیفیت زندگی سالمندان مؤثر است (Wilhelmson, Andersson et al. 2005).
    الگوي مفهومي کیفیت زندگی
    کیفیت زندگی یک شاخص اساسی محسوب می شود و از آنجای که ابعاد متعددی مانند جنبه های فیزیولوژیک، عملکرد و وجود فرد را در بر می گیرد،توجه به آن از اهمیت خاصی برخوردار است (احمدی، 1383). با در نظر گرفتن برخي زمينه هاي احتياط، به نظر مي رسد آن دسته از تعاريف كارشناسانه كه از تعاريف مولفه اي استفاده مي كنند، همانندي بيشتري با گزارش هاي خود سالمندان داشته باشند. كيفيت زندگي مفهوم چند بعدي است كه مرزهاي ثابت و مشخصي ندارد، بطور خلاصه، توافق اندکی درباره حدود و حوزه های خاص سازنده کیفیت زندگی وجود دارد (Bond and Corner 2010)فرم کوتاه 36 توسط وار و شربون در سال 1992 در کشور امریکا برای اندازه گیری کیفیت زندگی مرتبط با سلامت افراد سالم و بیمار طراحی شده است.در حال حاضر این ابزار پرکاربردترین ابزار اندازه گیری کیفیت زندگی مرتبط با سلامت در دنیا می باشد. این پرسشنامه متشکل از عباراتی در قالب خرده مقیاس های عملکرد جسمی، ایفای نقش جسمی، درد بدنی، سلامت عمومی، انرژی و نشاط، عملکرد اجتماعی، ایفای نقش عاطفی، و سلامت روانی می باشد (درویش پور، 1391). مطابق توصیه منتظری و همکاران مجموع حیطه های عملکرد جسمی، محدودیت در ایفای نقش جسمی، درد جسمی و سلامت عمومی به عنوان کیفیت زندگی در بعد جسمی و مجموع حیطه های محدودیت در ایفای نقش عاطفی، انرژی و نشاط (سرزندگی) سلامت روانی و عملکرد اجتماعی به عنوان کیفیت زندگی در بعد روانی در نظر گرفته شدند (اکابری، 1390). ما نیز در این پژوهش از فرم کوتاه 36 برای ارزیابی کیفیت زندگی استفاده نموده ایم.
    کیفیت زندگی و سلامت معنوی
    معنویت از این جهت که با کیفیت زندگی سالمندان ارتباط دارد به عنوان یک نیاز اساسی بشر در نظر گرفته می شود. یکی از نیازهای مهم سالمندی این است که شرایطی برای آنها فراهم شود که هدف معنی داری در زندگی آنها وجود داشته باشد. معنویت یا مذهب واجد نیروی بسیار مؤثری می باشد که سالمندان را هنگام تنهایی یا مواقعی که احساس می کنند از جامعه منزوی شده اند، راهنمایی می کند. اعمال معنوی که نقش مهمی در این زمینه دارند شامل نماز، کمک به دیگران یا فقط هماهنگ بودن با دنیای زیبای اطراف آنها می باشد (West 2008). معنویت به عنوان یک عامل انسجام بخش، در سال های پایانی عمر اهمیت زیادی دارد، که به سالمندان حس معنی دار بودن، بزرگی، امنیت، تعلق خاطر، هویت و پیوستگی بخشیده و آنها را با قدرت، آرامش، راحتی، امیدواری، هدفمندی و انسجام تجهیز می کند. در مرحله پیری که مملو از چالش های مختلف، کاستی ها و فقدان ها می باشد، به منظور سازگاری با نگرانی های وجودی، تعدیل کاستی های جسمی و اجتماعی، مواجهه با مرگ قریب الوقوع و پذیرش تغییرات اجتناب ناپذیر، نیازمند این است که فرد زندگی معنی داری داشته باشد. در این راستا، مذهب و معنویت می تواند یک چرایی و یک چارچوبی از معانی را فراهم سازد که سالمندان را قادر می سازد تا به این مرحله از زندگی، به جای رکود، به عنوان مرحله ای از رشد، در عوض یأس، امیدواری و به جای پوچی، معنی دار بودن را در خود تقویت کنند. مذهب اثرات مثبتی در بهزیستی پایان عمر دارد و با وجود تفاوت در معنویت و مذهب افراد، تفاوت زیادی در روش های تأثیر بر انسجام دوران پیری ندارد. معنویت موجب نگرش مثبت به زندگی، داشتن امید و هدف در زندگی و حس روشنی از معنی دار بودن در زندگی داشته که مانع از اشتغال آنها به ناتوانایی های جسمی، تنهایی و ترس از مرگ شده و از همه مهمتر زندگی را ارزشمند می سازد (Jianbin and Mehta 2003). متأسفانه با وجود اهمیت معنویت در سالمندان هنوز مطالعات محدودی در این زمینه انجام شده است (Sperry 2006)؛ بنابراین مطالعات بیشتری نیاز است تا ارتباط بین معنویت و کیفیت زندگی در سالمندان مشخص شود.
    سلامت معنوی سالمندان
    علم بشر را به آنچه هست می رساند و بر طبیعت مسلط می کند، دین بشر را به آنچه باید باشد می رساند و بر خود مسلط می کند. آرامش، امنیت خاطر و کاهش اضطراب در کشورهای گوناگون بر اساس اعتقادات، اندیشه ها، آداب و رسوم، سنت ها و ایدئولوژی های حاکم بر جوامع آنان به دست می آید. اکنون انسان دچار کمبود روحی و معنوی شده که باید با نیروی تسلی دهنده ایمان به خداوند و ایجاد یک رابطه معنوی میان خالق و مخلوق جبران گردد و این در حالیست که بسیاری از روانشناسان غربی، انسان را فقط یک حیوان تکامل یافته می دانند و به جای آنکه پس از شناخت ویژگی های روانی اش به هستی آفریدگار انسان و جهان و وابستگی انسان به او معتقد شوند و راه حل تمام مشکلات روحی او را در این نقطه، یعنی در ارتباط یا عدم ارتباط با خدا و نحوه ارتباطش با خدا جستجو کنند، به کلی منکر وجود خدا و ارتباط روح انسان با او می شوند و نقش اعتقادات دینی را تسکین آلام روحی نمی بینند. سلامت معنوی یکی از ابعاد مهم سلامت در انسان محسوب می شود که ارتباط هماهنگ و یکپارچه را بین نیروهای داخلی فراهم می کند و با ویژگی های ثبات در زندگی، صلح، تناسب و هماهنگی، احساس ارتباط نزدیک با خویشتن، خدا، جامعه و محیط مشخص می شود (Craven and Hirnle 2007).
    معنویت یک منبع بسیار مهم در سازگاری با موقعیت های تنش زا بویژه مسائل مرتبط با سلامتی می باشد . عقاید و اعمال مذهبی و معنوی به بیمار کمک می کند که حس بهتری داشته باشد و سلامتی را زودتر بدست آورد، همچنین اعمال مذهبی به دور شدن از اثرات تنهایی که خیلی شایع است کمک می کند (Koenig 2004). نتایج تحقیقات نشان داد، جهت مؤثر واقع شدن درمان های روانی، اجتماعی روی سالمندانی که اختلال اضطرابی دارند اعمال و عقاید مذهبی و معنوی افراد باید در نظر گرفته شود (Barrera, Zeno et al. 2012). اعتقادات دینی و سلامت معنوی افراد در سلامت جسمانی تأثیرگذار است (Farr, Lawrence et al. 2007).
    بیشتر تحقیقاتی که در سال های اخیر در مورد مذهب و سلامتی صورت گرفته، به طور خاص بر سالمندان متمرکز بوده است (عبدی زرین، 1386).

    بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 4

    به منظور تعیین و انتخاب مناسب ترین و بهترین برنامه ریزی باید اطلاعاتی کامل، دقیق و صحیح در زمینه مسائل سالمندی در اختیار داشت. ایجاد هر نوع تغییر در ارائه خدمات به سالمندان باید بر مبنای اطلاعات و آمار کامل و صحیح انجام پذیرد که قسمت اعظم این اطلاعات از طریق هدایت پژوهش های علمی و کاربردی در زمینه تبعات فردی، اجتماعی و بهداشتی سالمندی به دست خواهند آمد. در همین راستا سازمان بهداشت جهانی حمایت از تحقیقات و آموزش در عرصه سالمندی و مراقبت های جامعه را به عنوان یک اصل پایه ای بر استراتژی جدید سال 2006 تا 2015 در نظر گرفته است (کرمی، 1392).
    همانطور که قبلاً هم اشاره کردیم، هدف از زندگی سالمندان فقط داشتن عمر طولانی و زنده بودن نیست، بلکه نوع و کیفیت زندگی آنها نیز مهم می باشد از این رو ارتقای کیفیت زندگی سالمندان در مرحله اول نیازمند داشتن اطلاعات جامع در مورد کیفیت زندگی آنها است (سجادی، 1385). اين امر نشان دهنده اهميت فراوان اين موضوع است و با توجه به نياز شديد جامعه، باید ابتدا ابعاد مسئله شناسایی و سپس برنامه ريزي هاي بهداشتي درماني مناسب اين گروه سني، تهيه و اجرا شود. با در نظر داشتن این مطلب که سالمندان جزو گروه های آسیب پذیر جامعه محسوب می شوند و با توجه به اینکه ایران همچون سایر کشورهای درحال توسعه درحال تجربه گذار جمعیت (انتقال جمعیت از جوان به سالمند) می باشد و با توجه به ذکر عبارات “پدیده سونامی سالمندی در ایران”(درویش پور، 1391) و نیز “پدیده انفجار سالمندی”(مقصودنیا، 1390) در منابع علمی که خود نشان دهنده سرعت و روند رشد جمعیت سالمندان در آینده می باشد لزوم توجه هرچه بیشتر به سالمندان و تلاش درجهت حفظ و ارتقا سلامت و در نتیجه ارتقا سطح کیفیت زندگی این قشر آشکار می گردد. میدانیم سلامتی دارای چهار بعد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی است و بعد معنوی سلامت بر سایر جنبه های سلامت همچون سلامت جسمی و روانی موثر است. بدون سلامت معنوی، دیگر ابعاد زیستی، روانی و اجتماعی نمی تواند عملکرد درستی داشته یا به حداکثر ظرفیت خود برسند و در نتیجه بالاترین سطح کیفیت زندگی، قابل دستیابی نخواهد بود (امیدواری، 1387). آگاهی از سطح کیفیت زندگی سالمندان و شناخت رابطه هریک از ابعاد سلامت با کیفیت زندگی امری ضروری بنظر می رسد. با توجه به اینکه تحقیقات اندکی در زمینه بررسی سطح کیفیت زندگی و ارتباط بعد معنوی سلامت با کیفیت زندگی در سالمندان صورت گرفته است. انجام چنین پروژه ای ضروری به نظر می رسید. هدف از انجام این مطالعه تعیین سطح کیفیت زندگی و ارتباط سلامت معنوی با کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان است. این مطالعه در قالب چارچوب مفهومی معنویت و کیفیت زندگی هدایت شده است.
    3-1 اهداف و فرضیات
    1-3-1 هدف اصلی (General Objective):
    تعیین سلامت معنوی و رابطه آن با کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان:93/92
    2-3-1 اهداف فرعی ((Specific Objectives:
    تعیین میانگین نمره سلامت معنوی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
    تعیین میانگین نمره بعد مذهبی و بعد وجودی سلامت معنوی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
    تعیین ارتباط سلامت معنوی سالمندان مورد مطالعه با متغیرهای دموگرافیک
    تعیین میانگین نمره کل کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
    تعیین میانگین نمره حیطه های کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
    تعیین میانگین نمره بعد جسمی و بعد روانی کیفیت زندگی در سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
    تعیین ارتباط کیفیت زندگی سالمندان مورد مطالعه با متغیرهای دموگرافیک
    تعیین رابطه نمره سلامت معنوی و کیفیت زندگی در سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان
    3-3-1 فرضیه های (Hypothesis) پژوهش:
    بین بعد مذهبی سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان رابطه وجود دارد.
    بین بعد وجودی سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان رابطه وجود دارد.
    بین سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان رابطه وجود دارد.
    در حیطه های مختلف کیفیت زندگی بین سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان اختلاف وجود ندارد.
    فصل دوم
    مبانی نظری پژوهش
    1-2 مقدمه
    سالمندي دوران حساسي از زندگي بشر است و توجه به مسايل و نيازهاي اين مرحله يك ضرورت اجتماعي است. با در نظر داشتن نيازهاي خاص اين دوران، توجه به كيفيت زندگي در سالمندان نيز امر بسيار مهمي است كه عمدتا مورد غفلت قرار گرفته است (وحدانی نیا، 1383). سالمند شدن جمعیت یکی از بزرگترین پیروزی های بشریت و همچنین یکی از بزرگترین چالش ها است. با ورود به قرن 21 سالمند شدن جهانی، تقاضاهای اجتماعی و اقتصادی را افزایش خواهد داد (WHO 2002). در این فصل سالمندی ، کیفیت زندگی و سلامت معنوی و رابطه بین آن ها را بررسی خواهیم نمود تا چارچوب کلی پژوهش ترسیم گردد.
    2-2 مبانی نظری پژوهش
    در طول تاریخ حیات انسان ها بر روی کره زمین، جامعه بشری اکنون از همه آن دوران پیرتر است. تعداد افراد سالمند بالاتر از 60 سال در سال 2000 میلادی حدود 600 میلیون نفر بوده است. تخمین زده می شود که در سال 2020 میلادی جمعیت بالای 60 سال در جهان به بیش از 1000 میلیون (1 میلیارد) برسد؛ و در سال 2050 بیش از 20% جمعیت کل جهان را افراد بالاتر از 65 سال تشکیل خواهند داد. گرچه تا زمان حاضر، جمعیت سالمندی در کشورهای کمتر توسعه یافته نسبت به کشورهای توسعه یافته کمتر می باشد. اما برآوردهای سازمان بهداشت جهانی نشان می دهد که در دهه های آینده، نرخ افزایش جمعیت سالمندی در کشورهایی کمتر توسعه یافته نیز به صورت غیرمنتظره ای افزایش خواهد یافت و علت این مسئله بالا بودن جمعیت جوان کنونی این کشورهاست که همگی طی چند دهه، در پناه بهبود شرایط زیستی و علم و بهداشت، به جمعیت سالمند تبدیل خواهند شد (اکبری کامرانی، 1388).
    از آنجا که درک معنی و روابط در هر رویداد و طرحی به درک مفاهیم زمینه و مرتبط با آن نیازمند است با توجه به عنوان پژوهش در اینجا به توضیح مفاهیمی که با این پژوهش مرتبط می باشند می پردازیم. سه مفهوم اصلی که با این پژوهش مرتبط می باشند، شامل سالمندی، کیفیت زندگی و سلامت معنوی می باشد.
    پیری یا سالمندی چیست؟
    برخورداری از عمر طولانی یکی از بزرگترین آرزوهای دیرینه بشر بوده و در اعصار و قرون متمادی، تلاش های پیگیری که برای زنده ماندن و مبارزه علیه مرگ و بیماری از راه های گوناگون صورت گرفته است بر کسی پوشیده نیست. سالم پیر شدن حق همه افراد بشر است و این امر بر اهمیت سالمندی و پیشگیری از مشکلات آن می افزاید (تاجور، 1383). سالمندی فرآیندی زیستی است که تمام موجودات زنده، از جمله انسان را در بر می گیرد. بالا رفتن سن، بیماری نیست، بلکه پدیده حیاتی است که همگان را شامل می شود و در واقع مسیری طبیعی است که در آن تغییرات فیزیولوژیکی و روانی در بدن رخ می دهد (کلدی، 1383).
    در لغت نامه دهخدا این واژه یعنی سالمند به عنوان میانسال، مسن یا بزرگسال ترجمه شده است و با واژه هایی چون پیر( به معنای سالخورده، شیخ، شیخه، کلان سال، مسن، مقابل جوان)، سالخورده (کنایه از بسیار سال، مسن، سالدیده، پیر) و شیخ (آنکه سالمندی و پیری بر او ظاهر گردیده و عبارتست از سن چهل سالگی یا پنجاه سالگی و یا پنجاه و یک تا پایان عمر یا تا سن هشتاد سالگی، آن که دوران شبابی او به پایان رسیده است) معادل می باشد (دهخدا، 1372).
    پایگاه اجتماعی سالمندی از یک فرهنگ به فرهنگ دیگر متفاوت است. در یک فرهنگ به سالمندان احترام گذاشته می شود و در فرهنگ دیگر به آنها به شکل گروه غیرمولد و مزاحم نگاه می شود (مثنوی، 1386).
    سالمندی: حضرت محمد (ص) فرمودند: «برکت و خیر ماندگار همراه بزرگترهای شماست» و «پیرمرد در میان خانواده اش همچون یک پیامبر میان امتش است.»
    برخورد با مسأله کهنسالی در جوامع مختلف در دوره های تاریخی، اشکال مختلفی داشته است. در جامعه ایران با توجه به ارزش های نهفته در فرهنگ اسلامی و ملی، بی تفاوتی نسبت به دردها و رنج های سالمندان پذیرفتنی نیست، زیرا آنها سرمایه های جامعه محسوب شده و باید مورد حمایت قرار گیرند (احمدی، 1383). اسلام در خصوص تجلیل، تکریم و مراقبت از سالمندان دستورات مؤکدی دارد که بخشی از این وظایف به عهده فرزندان و بخشی را هم بر عهده حکومت و جامعه می داند. قرآن کریم در مورد نیکی به پدر و مادر و نیز احترام به آن ها در سن پیری در آیه 23 سوره اسراء می فرماید: “و خدای تو حکم فرموده که جز او کسی را نپرستید و نسبت به پدر و مادر خود نیکی کنید، اگر یکی از آن ها یا هردو به سنین پیری رسیدند، زینهار کلمه ای نگویید که رنجیده شوند و کمترین آزاری به آنان نرسانید و با آنها با احترام سخن بگویید.” (مهدوی، 1379).
    پير شدن جمعيّت (Population ageing)
    پير شدن جمعيّت، عبارتست از افزايش روزافزون نسبت سالمندان و به بياني ديگر، عبارتست از كاهش نسبت كودكان و بالغين جوان و افزايش نسبت افراد 60 ساله و بالاتر، به طوري كه تحت‌تاثير اين تغييرات، هرم سنّي جامعه كه در سال 2002 ميلادي تقريباً مثلثي شكل بوده است در سال 2025 تا حدودي استوانه‌اي شكل گردد (نمودار 1). لازم به ذكر است كه اين پديده، تحت تاثير بهبود استانداردهاي زندگي، كنترل جمعيّت و كاهش مواليد و افزايش طول عمر انسان ها تا چند سال قبل صرفاً در كشورهاي پيشرفته، جلب توجه مي‌كرد ولي امروزه در بسياري از كشورهاي در حال پيشرفت نيز به علّت كاهش ميزان مرگ و افزايش اميد به زندگي در بدو تولد، حادث گرديده است. اغلب كشورهاي در حال توسعه جهان، ‌تاكنون پيچيدگي‌هاي اجتماعي، اقتصادي و بهداشتي انتقال جمعيت را كه به پير شدن ملتها مشهور است، درك كرده‌اند و با افزايش روزافزون سالمندان، مشكلات آنها نيز بيشتر شده به گونه اي كه هنوز راه حل رضايت بخشي براي آن نيافته‌اند (حاتمی، 1383).
     
    نمودار 1 ـ2 هرم سنّي جمعيّت جهان طي سال هاي 2002 و 2025 ميلادي
    تحول دموگرافیک در جهان:
     
    نمودار2-2:توزیع جمعیت بالای 60 سال براساس منطقه جغرافیایی در سال های 2002 و 2025
    با توجه به نمودار 2 بیش از نیمی از سالمندان در آسیا زندگی می کنند. در دو دهه آینده سهم آسیا از سالمندان جهان افزایش خواهد یافت؛ این در حالیست که سهم اروپا از سالمندان جهان کاهش خواهد یافت(نمودار2).
     
    نمودار 3-2: تعداد افراد بالای 60 سال در مناطق کمتر و بیشتر توسعه یافته در سال های 1970، 2002 و2025
    با توجه به نمودار 3 می بینیم، هرچند سالمند شدن یک پدیده جهانی است. اکنون این پدیده با سریعترین سرعت در کشورهای با درآمد کم و متوسط در حال وقوع است. اگرچه اروپا و ژاپن اولین کشورهایی بودند که سالمند شدن جمعیت را تجربه کردند، هم اکنون شگرف ترین تغییرات در کشورهایی مانند کوبا، جمهوری اسلامی ایران و مغولستان در حال وقوع است (WHO 2012).

    بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 3

    جدول 18-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت سلامت معنوي با وضعيت اقتصادي در سالمندان مورد مطالعه…………………………………..56
    جدول 19-4: مقايسه ارتباط بين ميزان درآمد با سلامت معنوي سالمندان مورد مطالعه …………………………………………………………56
    جدول 20-4: ميانگين و انحراف معيار نمره كيفيت زندگي بر حسب SF-36 و ابعاد و زير شاخه هاي آن ………………………………57
    جدول 21-4: مقايسه ميانگين و انحراف معيار نمره كيفيت زندگي بر حسب SF-36 و ابعاد و زير شاخه هاي آن بر اساس جنسيت در سالمندان مورد مطالعه ……………………………………………….. ……………………………………………….. ……………………………………………….57
    جدول 21-4: مقايسه ميانگين و انحراف معيار نمره كيفيت زندگي بر حسب SF-36 و ابعاد و زير شاخه هاي آن بر اساس جنسيت در سالمندان مورد مطالعه ……………………………………………….. ……………………………………………….. ……………………………………………….57
    جدول 22-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي بر اساس جنسيت در سالمندان مورد مطالعه………………………………………58
    جدول 23-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي بر اساس وضعيت زندگي در سالمندان مورد مطالعه……………………………..58
    جدول 24-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي بر اساس نوع روابط با ساير اعضاي خانواده در سالمندان مورد مطالعه………59
    جدول 25-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي با ميزان تحصيلات سالمندان…………………………………………………………..59
    جدول 26-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي با وضعيت اقتصادي سالمندان………………………………………………………….60
    جدول 27-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي با وضعيت شغلي سالمندان……………………………………………………………….60
    جدول 28-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي با شغل فعلي سالمندان مورد مطالعه………………………………………………….60
    جدول 29-4: مقايسه ارتباط بين محل درآمد فعلي با كيفيت زندگي سالمندان……………………………………………………………………….61
    جدول 30-4 : مقايسه ارتباط بين ميزان درآمد با كيفيت زندگي سالمندان……………………………………………………………………………..62
    جدول 4-31: مقايسه ارتباط بين نوع مسكن با كيفيت زندگي سالمندان………………………………………………………………………………..63
    جدول 32-4: ضرايب همبستگي بين سلامت معنوي و كيفيت زندگي و ابعاد و زير شاخه هاي مختلف آنها در سالمندان مورد مطالعه در پژوهش حاضر……………………………………………….. ……………………………………………….. …………………………………………………………….63
    جدول 33-4: همبستگي بين سلامت معنوي و كيفيت زندگي و ابعاد و زير شاخه هاي مختلف آنها در سالمندان به طور كلي………64
    فهرست نمودارها
    نمودار 1 ـ2 هرم سنّي جمعيّت جهان طي سال هاي 2002 و 2025 ميلادي…………………………………………………13
    نمودار 2-2:توزیع جمعیت بالای 60 سال براساس منطقه جغرافیایی در سال های 2002 و 2025……………………..14
    نمودار3-2: تعداد افراد بالای 60 سال در مناطق کمتر و بیشتر توسعه یافته در سال های 1970، 2002 و2025….15
    نمودار4-2: هرم جمعیتی کشور ایران در سال 2005…………………………………………………………………………………….16
    نمودار5-2: هرم جمعیتی کشور ایران در سال 2025……………………………………………………………………………………..16
    نمودار 1-4: درصد فراوانی نسبی سالمندان برحسب سه سطح مختلف نمره کل سلامت معنوی……………………….54
    نمودار 2-4: ارتباط بين نوع مسكن با كيفيت زندگي سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر سمنان………………..62
    فصل اول
    مقدمه
    و
    بیان مسأله
    1-1 مقدمه
    سالمندی پدیده ای جهانی است که در آینده نزدیک به عنوان یکی از مهمترین چالش های اجتماعی و رفاهی کشورهای در حال توسعه مطرح خواهد گردید. در حال حاضر سالمندان (جمعیت 60 سال و بالاتر)، بیشترین نرخ رشد جمعیتی را در دنیا در مقایسه با سایر گروه ها دارند (WHO 2012). اين تغييرات نشانه انقلابي در بعد جمعيت شناختي جوامع است كه توجه اكيد سياست گذاران را در سراسر دنيا مي طلبد(Teymoori, Dadkhah et al. 2006). کیفیت زندگی یک شاخص اساسی محسوب می شود و از آنجای که ابعاد متعددی مانند جنبه های فیزیولوژیک، عملکرد و وجود فرد را در بر می گیرد، توجه به آن از اهمیت خاصی برخوردار است (احمدی، سالار، 1383). سلامتی دارای چهار بعد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی است و بعد معنوی سلامت بر سایر جنبه های سلامت همچون سلامت جسمی و روانی موثر است. آگاهی از سطح کیفیت زندگی سالمندان و شناخت رابطه هریک از ابعاد سلامت با کیفیت زندگی امری ضروری بنظر می رسد.
    2-1 بیان مسأله و اهمیت پژوهش
    سالم پير شدن حق همه افراد بشر است و اين امر بر اهميت پديده سالمندي و پيشگيري از مشكلات آن مي افزايد (تاجور، 1383). در سراسر جهان نسبت رشد افراد 60 سال و بالاتر، سریعتر از سایر گروه های سنی است. در سال 2025 میلادی در کل حدود 1.2 بیلیون فرد بالای 60 سال در سراسر جهان خواهیم داشت. در سال 2002 تقریباً 400 میلیون سالمند 60 سال و بالاتر در کشورهای در حال توسعه زندگی می کردند. تخمین زده می شود که تا سال 2025 این میزان به 840 میلیون یعنی به 70 درصد سالمندان کل جهان افزایش یابد. در سال 2050 جمعیت بالای 60 سال به 2 بیلیون نفر می رسد که 80 درصد آنها در کشورهای در حال توسعه خواهند بود. هرچند سالمند شدن یک پدیده جهانی است. اکنون این پدیده با سریعترین سرعت در کشورهای با درآمد کم و متوسط در حال وقوع است. اگرچه اروپا و ژاپن اولین کشورهایی بودند که سالمند شدن جمعیت را تجربه کردند، هم اکنون شگرف ترین تغییرات در کشورهایی مانند کوبا، جمهوری اسلامی ایران و مغولستان در حال وقوع است (WHO 2012).
    ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه به واسطه بمب جمعیتی مربوط به دهه 1360 با جمعیت بیش از حد انتظار سالمندان در آینده روبرو است و جمعیت سالمندان ایران از 8% کنونی به 22% در سال 1425 افزایش پیدا خواهد کرد (مرکز آمار ایران، 1390). این بحران جمعیتی پدیده سونامی سالمندان ایران را ایجاد خواهد نمود (درویش پور، 1391). براساس آخرين سرشماري عمومي انجام شده در كشور در سال 1390، جمعیت سالمندان کشور طی سال های 1345 تا 1390، نزدیک به 4 برابر شده است. متوسط رشد سالیانه جمعیت در افراد سالمند در بین سال های 1385-90 حدود 9/3 درصد برآورد شده است در حالی که این نسبت برای جمعیت کل کشور حدود 29/1 درصد برآورد شده است(مرکز آمار ایران، 1390). از دیدگاه جمعیت شناسی با توجه به ساختار کنونی جمعیت تعداد سالمندان رو به افزایش است و تحت چنین شرایطی سیاست های اجتماعی خاصی در خصوص این جمعیت رو به افزایش می بایست تدوین و به کار گرفته شود؛ در غیر این صورت این پدیده به عنوان یک مسأله اجتماعی نمود پیدا می کند (مرکز آمار ایران، 1390).
    موضوع سلامتي و ارتباط آن با افزايش سالهاي زندگي در عصر حاضر چالش هاي فراواني را بوجود آورده است. افزايش طول عمر انسان ها و اضافه شدن جمعيت سالمندان يكي از دستاوردهاي قرن 21 بوده و سالخوردگي جمعيت پديده اي است كه برخي از جوامع بشري با آن روبرو شده و يا خواهند شد (پاشاشریفی، 1389). اگرچه افزایش جمعیت سالمندان ، بیانگر موفقیت نظام سلامت در ارایه خدمات بهداشتی، درمانی و مراقبتی می باشد، بیانگرجمعیت بالایی از سالمندان است که دارای مسایل مختلف اجتماعی، اقتصادی، روان شناختی، فیزیولوژیکی و پاتولوژیکی می باشند(Gilhooly, Hanlon et al. 2007, WHO 2012). تحت تاثیرقرار گرفتن ابعاد مختلف انسانی سالمندان به ویژه در کشورهایی از قبیل ایران که ساختارهای اجتماعی و رفاهی توانمندی ندارند، به طور قابل ملاحظه ای کیفیت زندگی سالمندان را تحت تاثیر قرار می دهد (Knurowski, Durdica et al. 2004). کیفیت زندگی معیار اندازه گیری بهترین انرژی یا نیرو در فرد است که این نیرو برای سازگاری موفقیت آمیز فرد با چالشهای موجود به مصرف می رسد عوامل متعددی بر کیفیت زندگی سالمندان تاثیر دارد از جمله فقدان های دوره های سالمندی که سبب کاهش سازگاری شناختی و کاهش خود اتکایی می گردد (جدیدی، 1390). کیفیت زندگی، هدف غایی در ارایه خدمات مختلف اجتماعی و رفاهی به گروه های سنی و اجتماعی از جمله سالمندان می باشد و فراتر از عملکرد و توانایی سازمان و یا نهاد خاصی می باشد . هسته مرکزی کیفیت زندگی، سلامتی است. تحت تاثیر قرار گرفتن کیفیت زندگی سالمندان آن قدر از نظر پژوهشگران و صاحب نظران اهمیت داشته است که شروع و توسعه مفهوم کیفیت زندگی بر روی گروه سنی سالمندان بوده است وسپس به سایر گروه های پژوهشی توسعه داده شده است (درویش پور، 1390). سالمند شدن جمعیت یکی از مهم ترین تحول های اجتماعی است (WHO 2012). روند سالمندی با مشکلات بهداشتی و کاهش سطح فعالیت ها همراه است. با افزایش سن، اختلال عملکرد جسمانی بیشتر می شود و اثر منفی آن بر توانایی حفظ استقلال، نیاز به کمک را افزایش می دهد که این خود می تواند در کاهش کیفیت زندگی سالمندان موثر باشد (آصف زاده، 1388). در مقایسه با کشورهای توسعه یافته، اغلب پیشرفت اقتصادی-اجتماعی کشورهای در حال توسعه با سرعت سریع سالمند شدن جمعیت هم گام نیست؛ به عبارت دیگر کشورهای توسعه یافته قبل اینکه سالمند شوند از لحاظ رفاهی رشد فراوانی می کنند، در حالی که کشورهای در حال توسعه قبل این که افزایش بنیادی رفاه صورت پذیرد سالمند می شوند (WHO 2002). همچنین بار سلامت ضعیف بطور نامساوی بین سالمندان کشورهای کم درآمد و متوسط و سالمندان کشورهای ثروتمند تقسیم شده است. میزان مرگ و ناتوانی کشورهای کم درآمد و متوسط بسیار بیشتر از کشورهای ثروتمند است. این کشورهای کم درآمد و ضعیف زیرساخت محدودی برای پاسخگویی به نیاز سالمندان دارند . گذار جمعیتی سریع زمان کمتری برای فراهم نمودن زیرساخت های لازم برای ارائه خدمت به سالمندان در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار می دهد(WHO 2012).
    رشد جهانی جمعیت سالمندان هم برای ارائه کنندگان خدمات بهداشتی و درمانی و هم برای اعضاء خانواده و جامعه ای که سالمندان در آن زندگی می کنند یک چالش مهم محسوب می شود (Marais, Conradie et al. 2006). سالمندی با هزینه های متعددی همراه است که یکی از عمده ترین این هزینه ها در بخش بهداشت و درمان می باشد. بنابراین یکی از راه کارهای مناسب توجه مستمر به کیفیت زندگی سالمندان و عوامل مؤثر بر آن می باشد (جانمردی، 1379). از سوی دیگر سالمندان در هر دوره آینه آینده جوانان و میانسالان هستند، لذا توجه به کیفیت زندگی سالمندان می تواند امید به آینده را در دیگر نسل ها تقویت کند ( بوستان آبادی، 1379).
    مشکلات و مسائل متعددی که به طور فیزیولوژیک در سنین بالا رخ می دهد در کاهش کیفیت زندگی در دوره سالمندی تأثیر دارد. مطالعه انجام شده در این زمینه نشان می دهد در حدود 60 درصد از هزینه های مراقبت های بهداشتی و 35 درصد از ترخیص های بیمارستانی و 47 درصد از روزهای بستری در بیمارستان ها را سالمندان به خود اختصاص می دهند (احمدی، 1383). به طور کلی با افزایش سن، احتمال ابتلا به بیماری ها و بروز ناتوانی ها در سال های پایانی زندگی افزایش می یابد و اثر منفی آن بر توانایی حفظ استقلال نیاز به کمک را افزایش می دهد(علیپور، 1387). این مشکلات و مسائلی که به طور طبیعی در سنین بالا رخ می دهد، در کاهش کیفیت زندگی در طول دوره سالمندی تأثیر دارد؛ در ایران نیز 28% از سالمندان در فعالیت های جسمی دچار محدودیت هستند و برای انجام فعالیت های معمولی زندگی نیاز به کمک دارند که این امر موجب کاهش کیفیت زندگی آنان شده است (حبیبی، 1387). بدیهی است که در سنین بالاتر بروز ناتوانی ها بارزتر بوده و به صورت کاهش فعالیت جسمی و محدودیت های جسمانی ظاهر می شود و میزان بروز بیماری های مزمن در سالمندی رو به افزایش می گذارد. بعلاوه اشتغال، تأهل، سلامت جسمی و میزان تحصیلات از دیگر متغیرهایی هستند که برکیفیت زندگی سالمندان مؤثرند. با توجه به اینکه کیفیت زندگی در این دوران می تواند به راحتی مورد تهدید قرار گیرد، در نظر داشتن عوامل زمینه ای مؤثر بر کیفیت زندگی سالمندی از اهمیت بالقوه ای برخوردار است (وحدانی نیا، 1383). یکی از مسائل مربوط به کیفیت زندگی- مخصوصاً در سالمندان – وضعیت سلامتی است. سلامتی همانطور که توسط سازمان بهداشت جهانی تعریف شده است، دارای ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی است. بعد معنوی سلامتی یکی از ابعاد سلامتی است که برخی از صاحب نظران معتقدند توجه جدی به این بعد ضروری است. در واقع بدون سلامت معنوی، دیگر ابعاد زیستی، روانی و اجتماعی نمی تواند عملکرد درستی داشته یا به حداکثر ظرفیت خود برسند و در نتیجه بالاترین سطح کیفیت زندگی، قابل دستیابی نخواهد بود (امیدواری، 1387).
    در جهاني كه سريعا رو به پير شدن به پيش مي‌رود افراد سالخورده به طور روزافزوني نقش بحراني در انجام كارهاي داوطلبانه، انتقال تجربه و دانش، كمك به اعضاء خانواده با ايفاء‌ نقش مراقبتي و … به عهده خواهند داشت ( حاتمی، 1383). در تمام کشورها بخصوص در کشورهای در حال توسعه، اقدام برای سلامت و فعال ماندن سالمندان یک اقدام ضروری است نه لوکس. این سیاست ها و برنامه ها باید براساس حقوق ، نیازها، درخواست و ظرفیت افراد سالمند باشد (WHO 2002). هدف اصلی سازمان های بهداشتی در ارائه خدمت به افراد سالمند بهبود کیفیت زندگی آنان، ایجاد زندگی مستقل و پیشگیری از معلولیت ها می باشد (Arslantas, Ünsal et al. 2009). بنابراین افزایش امید به زندگی و داشتن عمر طولانی تر ضرورتاً معادل سالمندی موفق نمی باشد و از آنجا که سالمندان یکی از گروه های آسیب پذیر جامعه بوده که از لحاظ اجتماعی، بهداشتی و تغذیه ای باید مورد توجه بیشتر خانواده ها و جامعه قرار گیرند، افزایش تعداد سالمندان از یک سو و تغییر در فرهنگ ها، عادات و شیوه زندگی از سوی دیگر ضرورت مداخله جامعه و خانواده ها را نشان می دهد. در این خصوص مجلس با تصویب قوانین حمایتی در ابعاد مختلف اجتماعی و مالی و دولت با برنامه ریزی و اجرای قوانین حمایتی می توان برنامه ریزی لازم جهت کاهش مشکلات سالمندان را پی ریزی نمود. لذا اگر از امروز برنامه ریزی صحیح جهت مراقبت و تأمین سلامت جسمی، روانی و اجتماعی سالمند پیش بینی و اجرا نگردد، جامعه آتی با مشکلات زیادی در خصوص سالمندان روبرو خواهد شد و در حقیقت ما این برنامه ریزی را برای آینده خود انجام می دهیم. زیرا ما سالمندان آینده نزدیک خواهیم بود (عابدی، 1389).
    با توجه به اینکه سالمندان آینده دارای تحصیلات علمی بیشتری خواهند بود، آنها شاید دیرتر بازنشسته شوند و از نظر سیاسی- اجتماعی پویاتر خواهند بود در نتیجه از سیاستگزاران و برنامه ریزان خواستار توضیحات و برنامه های اساسی در زمینه سلامت خود خواهند بود. چه قشر سالمند سالم ، چه قشر سالمند آسیب پذیر یا آسیب دیده نیازهای ویژه بهداشتی-درمانی از پیشگیری گرفته تا توانبخشی و مراقبت های مناسب آخر زندگی دارند. مسلم است که دسترسی به ساختارهای بهداشتی- درمانی از منزل تا مراکز حمایت و توانبخشی بیمارستان ها حق سالمندان کشورمان است. برای پاسخ گویی به این حق، سیاستگزاران موظف اند برنامه ریزی کوتاه مدت و دراز مدت را ارائه داده و اجرای آن را در ابعاد آموزش تخصصی و خدماتی، به خصوص در بخش های دولتی تضمین کنند. در ایران هنوز ساختار درمانی ویژه چه برای درمان سرپایی و چه بستری (حاد و توانبخشی) وجود نداشته و دانش سالمندشناسی و طب سالمندان جزو رشته های آموزش مصوب کشورمان نمی باشد. لذا باتوجه به تغییر سریع ساختار سنی کشور ما و افزایش تعداد سالمندان کشور در آینده، دولت باید سیاست حمایت از سالمندان را قویاً مد نظر داشته باشد (مقصودنیا، 1390).
    در اغلب جوامع، سالمندان با بیشترین خطر کاهش توانایی جسمی، روانی و شناختی روبه رو هستند و با احتمال بیشتری جهت حفظ سلامت، عملکرد و خودکفایی به حمایت های رسمی و یا غیررسمی وابسته می گردند(Kagan 2003) . مسائل سالمندان و اتخاذ سیاستگذاری های صحیح در مورد آنها در حال حاضر به یک نگرانی مشترک جهانی تبدیل شده است. تفاوت عمده ای که بین کشورهای توسعه یافته و کشورهای در حال توسعه وجود دارد، این است که کشورهای توسعه یافته آمادگی کامل برای مواجهه با چالش های ناشی از شمار فزاینده افراد سالمند را دارند، اما اغلب کشورهای در حال توسعه حتی از این پدیده و گرفتاری های بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی آن آگاه نیستند (شیخی، 1386).
    علیرغم گستره عظیم پژوهش های انجام شده در زمینه سالمندان هنوز جنبه های زیادی از مسائل مربوط به آنها ناشناخته مانده است که از جمله آنها سلامت معنوی است. سلامتی در همه ابعاد انسانی شامل جسمی، عقلانی، احساسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی مطرح می شود. معنویت موضوع مهم و شخصی و مفهوم انفرادی می باشد (Thomas and Cohen 2006).
    سازمان جهانی بهداشت چنین استدلال می کند که کشورها قادرند از عهده سالمندی برآیند در صورتی که دولت ها، سازمان های بین المللی و جوامع مدنی، سیاست ها و برنامه هایی در رابطه با سالمندی پویا اتخاذ نمایند که سلامت، مشارکت و امنیت شهروندان سالمند را ارتقاءدهند اینک زمان برنامه ریزی و اجرا فرا رسیده است (WHO 2002). سلامت سالمندان نیازمند سیاست گذاری، سرمایه گذاری و برنامه ریزی های دقیق و صحیح می باشد. مسلماً کشورهایی که برنامه فراگیر در این زمینه نداشته باشند با مشکلات عدیده ای مواجه خواهند شد (قاسمی، 1379). فراهم نمودن کیفیت زندگی مطلوب جهت سالمندان هدف مهمی برای مدیران مراقبت های سالمندان است فعالیت هایی که افراد را تشویق به پرورش عواطف و احساسات، پرورش قوای ذهنی و جسمی و یا کیفیت زندگی معنوی نماید می تواند به نظارت بر سلامت کمک نماید (Cress 2011).
    در افرادی که سلامت معنویی بالایی دارند نسبت به دیگران امیدواری بیشتری به آینده دارند و امیدوار بودن یک حالت شناختی یا فرآیندی را نشان می دهد که موجب تحریک عقاید و عواطف شده و ممکن است موجب کاهش خطر بیماری شود، همانطور که موجب تسریع بهبودی می شود (جدیدی، 1390). در مطالعات دیگر به ارتباط قویتر بین عقاید معنوی سالمندان با مصونیت بیشتری در ارتباط با بیماری ها از جمله بیماری های قلب و عروق و سرطان اشاره شده است (Riley, Perna et al. 1998).

    وضعيت تاهل فراواني درصد درصد تجمعي