بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 5

سالمندان ایران در آیینه آمار
ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه به واسطه بمب جمعیتی مربوط به دهه 1360 با جمعیت بیش از حد انتظار سالمندان در آینده روبرو است و جمعیت سالمندان ایران از 8% کنونی به 22% در سال 1425 افزایش پیدا خواهد کرد (مرکز آمار ایران، 1390). این بحران جمعیتی پدیده سونامی سالمندان ایران را ایجاد خواهد نمود (درویش پور، 1391). براساس آخرين سرشماري عمومي انجام شده در كشور در سال 1390، جمعیت سالمندان کشور طی سال های 1345 تا 1390، نزدیک به 4 برابر شده است. متوسط رشد سالیانه جمعیت در افراد سالمند در بین سال های 1385-90 حدود 9/3 درصد برآورد شده است در حالی که این نسبت برای جمعیت کل کشور حدود 29/1 درصد برآورد شده است (مرکز آمار ایران، 1391).
تغییرات ساختار سنی جمعیت ایران:
در دو دهه اخیر به سبب کاهش باروری ساختار سنی جمعیت تغییر شکل داده و نوعی فرورفتگی در قاعده آن ایجاد شده است (نمودار4،5) (وزارت بهداشت، 1388).
 
در کشورهای پیشرفته که امید به زندگی بالاست، دوره زندگی سالمندی طولانی بوده و حدود یک سوم از کل دوره زندگی فرد را تشکیل می دهد (اکبری کامانی، 1388). گذار جمعیتی سریع زمان کمتری برای فراهم نمودن زیرساخت های لازم برای ارائه خدمت به سالمندان در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار می دهد (WHO 2012).
اين مهم نيست كه شما چند سال داريد، مهم اين است كه چه احساسي داريد، اين طور نيست؟ «سالمند» يك واژه مناسب براي توصيف افراد مسن در مقايسه با افراد جوان تر است (Bond and Corner 2010).
پیری تا کنون از 4 دیدگاه مورد بحث قرار گرفته است. این دیدگاه ها عبارتند از:

  1. دیدگاه بیولوژی یا زیست شناختی 2. دیدگاه اجتماعی 3. دیدگاه روانشناختی 4. دیدگاه تقویمی یا حقوقی و قانونی

پیری از دیدگاه زیست شناختی به مجموعه ای از رخدادهای فیزیولوژیک و پسیکولوژیک غیرتصادفی، پیش رونده و آرام تلقی می شود که پس از سن بلوغ در اثر بروز تغییراتی در ساختار جسمانی و عملکردی فرد ظاهر می گردد. این تغییرات باعث می شوند که فرد سالمند استعداد بیشتری برای ابتلا به بیماری ها پیدا نماید و در مقایسه با افراد جوان تر با سرعت کمتری از بیماری ها و عوارض آن ها بهبود یابد .
از دیدگاه علوم اجتماعی زمانی که فرد از فعالیت اجتماعی کناره گیری می کند و یا بازنشسته می شود، او را در زمره سالمندان به حساب می آورند. در این صورت حتی ممکن است، سن وی در حدود 55 سالگی باشد.
در دیدگاه روانشناختی رفتار افراد در دوره سالمندی مورد توجه و بررسی قرار می گیرد. اغلب این افراد در این دوران نگاه به گذشته دارند و زندگی خود را مرور می کنند. آنها با بررسی موفقیت ها و ناکامی های خود در طول زندگی سپری شده، به دنبال بدست آورد مفهوم برای زندگی و زندگی خود هستند؛ ممکن است که به احساس رضایت؛ کمال و غرور برسند و برعکس امکان دارد به احساس عدم رضایت، پوچی و بطالت دست یابند.
در ایران سن بازنشستگی به طور انتخابی 60 سال (و در بعضی موارد خاص کمتر از آن) و بطور اجباری و قانونی 65 سال می باشد. البته واضح است که در بعضی از شغل ها مانند مشاغل آزاد، سالمندی اجتماعی مرز مشخصی نداشته و افراد بنا به شرایط خود کماکان فعال می مانند (اکبری کامرانی، 1388).
در تلاشی برای استاندارد کردن این واژه ها سازمان جهانی بهداشت افراد را بر اساس گروه های زیر طبقه بندی کرد:
الف) افراد دارای سنین بین 60 تا 75 سال: سالمند جوان (Young Old)
ب) افراد دارای سنین بین 76 تا 90 سال: سالمند (Old)
ج) افراد دارای سنین بالای 90 سال: خیلی سالمند (Old Old)
در فرهنگ ما گروه های سنی فوق به میانسال، مسن، سالمند و کهن سال تقسیم بندی شده است (مقصودنیا، 1390).
در جهاني كه سريعا رو به پير شدن به پيش مي‌رود افراد سالخورده به طور روزافزوني نقش بحراني در انجام كارهاي داوطلبانه، انتقال تجربه و دانش، كمك به اعضاء خانواده با ايفاء‌ نقش مراقبتي و … به عهده خواهند داشت (حاتمی، 1383).
در فروردین ماه سال 1378 پژوهشی به نام بررسی وضعیت سلامت سالمندان کشور توسط دفتر سلامت خانواده وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی صورت پذیرفت، که مختصرا به شرح زیر است:
طبق سرشماری سال 1375 میزان 6.7% جمعیت کشور را سالمندان 60 سال به بالا تشکیل می دهند (بیش از 4 میلیون) و امید به زندگی در بدو تولد در کشورمان 69.8 سال برای بانوان و 67 سال برای آقایان است. در آینده ای نزدیک در ایران پدیده ” انفجار سالمندی” رخ خواهد داد.
در ایران هنوز ساختار درمانی ویژه چه برای درمان سرپایی و چه بستری (حاد و توانبخشی) وجود نداشته و دانش سالمند شناسی و طب سالمندان جزو رشته های آموزش مصوب کشورمان نمی باشد.
لذا باتوجه به تغییر سریع ساختار سنی کشور ما و افزایش تعداد سالمندان کشور در آینده، دولت باید سیاست حمایت از سالمندان را قویا مد نظر داشته و در ستراتژی های خود به طور جدی به حفظ ارزش های سنتی، تقویت پیوندهای خانوادگی و عشق و وحدت بین اعضای خانواده و نسل ها تاکید کند تا از دیدگاه علمی به این هدف نایل گردد.
اگر سالمندی باید تجربه مثبتی باشد و زندگی طولانی تر همراه با سلامت، مشارکت و امنیت مد نظر باشد، سازمان بهداشت جهانی رویکرد رسیدن به این فرآیند را سالمندی فعال معنی کرده است که هدف آن را ارتقا و کیفیت زندگی با افزایش سن اعلام داشته است. منظور از فعال بودن تنها از بعد جسمی یا استقلال افراد بازنشسته ، بیمار و ناتوان نیست بلکه مشارکت متداوم در امور اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، معنوی و شهروندی را نیز شامل می شود (مقصودنیا، 1390).
آگاهی از سطح کیفیت زندگی سالمندان و شناخت رابطه هریک از ابعاد سلامت با کیفیت زندگی امری ضروری بنظر می رسد. با توجه به اینکه تحقیقات اندکی در زمینه بررسی سطح کیفیت زندگی و ارتباط آن با بعد معنوی سلامت در سالمندان صورت گرفته است. انجام چنین پروژه ای ضروری به نظر می رسد. هدف از انجام این مطالعه تعیین سطح کیفیت زندگی و ارتباط سلامت معنوی با کیفیت زندگی در سالمندان عضو کانون بازنشستگان است. این مطالعه در قالب چارچوب مفهومی معنویت و کیفیت زندگی هدایت خواهد شد.
كيفيت زندگي چيست؟
اصطلاح كيفيت زندگي، اصطلاح نسبتا جديدي در ادبيات دانشگاهي است. اين اصطلاح تا سال 1968 در « دايره المعارف بين‌المللي علوم اجتماعي» و تا اواسط دهه 1970، در ايندكس مديكوس وجود نداشت.
امروزه اصطلاح “کیفیت زندگی” هم در آثار دانشگاهی و هم در زندگی روزمره بصورت گسترده استفاده می شود. كيفيت زندگي يك اصطلاح بديهي است، با اين تصور كه معني آن را مي‌دانيم. اگر چه شناخت معمول و متداولي از معناي كيفيت زندگي وجود دارد، اما در زندگي خصوصي و كاري آن را در معاني مختلفي به كار مي‌بريم (Bond and Corner 2010).
کیفیت زندگی مفهومی میان رشته ای است که دیدگاه های جامعه شناسان، روان شناسان، فلاسفه، دانشمندان علوم بالینی، اندیشمندان علوم اجتماعی، آمارگران و اقتصاددانان در آن جای می گیرد. شناخت و درک جنبه های مختلف زندگی افراد فرآیندی بی نهایت دشوار و پیچیده است و تبدیل داده ها و اطلاعات این مفهوم به روش های عملی قابل سنجش با دشواری و ابهامات بسیار روبروست (Bond and Corner 2010).
تعاريف كارشناسانه از کیفیت زندگی
سه نوع اصلي تعاريف كارشناسانه از کیفیت زندگی عبارتند از: تعاريف جهاني، مولفه اي و متمركز. تعاريف جهاني نسبتا عمومي و كلي هستند. به عنوان نمونه آبرامز اصطلاح كيفيت زندگي را درجه‌اي از رضايت يا نارضايتي‌ تعريف مي‌كند كه افراد در ابعاد مختلف زندگي‌شان، آن را احساس مي‌كنند. يا به شكل ساده‌تر، كيفيت زندگي، تدارك شرايط لازم براي شادي و رضايت مي‌باشد. تعاريف مولفه اي بر ماهيت چند بعدي مفهوم تاكيد كرده و ابعاد مختلف كيفيت زندگي را از هم متمايز مي‌كند. جورج و بيرون چهار بعد معرفي كرده‌اند: دو بعد عيني (وضعيت كاركردي و سلامتي عمومي، وضعيت اجتماعي – اقتصادي) و دو بعد ذهني ( رضايت از زندگي، اعتماد به نفس). در مقابل، هيوجز هشت بعد را به عنوان مولفه‌هاي سازنده و بخشي از مدل مفهومي كيفيت زندگي تعبير مي‌كند: استقلال فردي، رضايت اظهار شده، رفاه جسمي و روحي، وضعيت اجتماعي، اقتصادي، كيفيت محيط، فعاليت هدفمند،‌ انسجام اجتماعي و عوامل فرهنگي. نوع سوم تعاريف كارشناسانه تعاريف متمركز است كه بر يك يا دو مورد از ابعاد كيفيت زندگي تمركز مي‌كند. به عنوان مثال، در پژوهش خدمات بهداشتي، كيفيت زندگي بر معيارهاي وضعيت كاركردي و سلامتي متمركز است (Bond and Corner 2010).
اخیراً مفهوم وسیع تری از سلامتی تعریف شده است که شامل بهبود کیفیت زندگی بوده است. تعریف سازمان جهانی بهداشت از سلامتی، مفهوم “بهزیستی” را به وجود آورده است. روان شناسان معتقدند بهزیستی هر فرد یا گروه دارای اجزای ذهنی و عینی است. اجزای ذهنی آن – همان طور که توسط هریک از افراد بیان شده- به کیفیت زندگی تعبیر می شود. کیفیت زندگی یک بعد ذهنی رفاه می باشد (Park and Park 2002). در واقع کیفیت زندگی نوعی ارزشیابی ذهنی است و و خود افراد بهترین قضاوت کنندگان در مورد کیفیت زندگی خود می باشند (تاجور، 1383). سازمان جهانی بهداشت کیفیت زندگی را درک هر فرد از زندگی، ارزش ها، اهداف، استانداردها و علایق تعریف کرده است (Colet, Mayorga et al. 2010). کیفیت زندگی معیار بهترین ارزش یا نیرو در فرد است که این نیرو برای سازگاری موفقیت آمیز فرد با چالش های موجود در دنیای واقعی به مصرف می رسد. به علاوه کیفیت زندگی نوعی ارزشیابی ذهنی است و افراد خود بهترین قضاوت کنندگان در مورد کیفیت زندگی شان می باشند (تاجور، 1383).
کیفیت زندگی در تحقیقات حیطه پزشکی به عنوان یک پیامد، بیش از پیش اهمیت می یابد و موضوع بسیاری از تحقیقات می باشد؛ به طوری که از سال 1990 تا سال 2004 بیش از 15 هزار مطالعه در مورد آن صورت گرفته است. کیفیت زندگی مفهومی پویا بوده و توسط بسیاری از عوامل فردی از قبیل سن و بیماری تحت تأثیر قرار می گیرد. در گروه های مختلف عوامل مختلفی را بر کیفیت زندگی خود مؤثر می دانند؛ به طوری که افراد 80 ساله و بالاتر، توانایی عملکرد را مهم دانسته در حالی که افراد دارای بیماری شدید روابط اجتماعی را مورد تأکید قرار می دهند. بنابراین به طور کلی روابط اجتماعی، توانایی عملکرد و فعالیت، عقاید و نگرش های فردی و استقلال مالی به اندازه وضعیت سلامتی بر کیفیت زندگی سالمندان مؤثر است (Wilhelmson, Andersson et al. 2005).
الگوي مفهومي کیفیت زندگی
کیفیت زندگی یک شاخص اساسی محسوب می شود و از آنجای که ابعاد متعددی مانند جنبه های فیزیولوژیک، عملکرد و وجود فرد را در بر می گیرد،توجه به آن از اهمیت خاصی برخوردار است (احمدی، 1383). با در نظر گرفتن برخي زمينه هاي احتياط، به نظر مي رسد آن دسته از تعاريف كارشناسانه كه از تعاريف مولفه اي استفاده مي كنند، همانندي بيشتري با گزارش هاي خود سالمندان داشته باشند. كيفيت زندگي مفهوم چند بعدي است كه مرزهاي ثابت و مشخصي ندارد، بطور خلاصه، توافق اندکی درباره حدود و حوزه های خاص سازنده کیفیت زندگی وجود دارد (Bond and Corner 2010)فرم کوتاه 36 توسط وار و شربون در سال 1992 در کشور امریکا برای اندازه گیری کیفیت زندگی مرتبط با سلامت افراد سالم و بیمار طراحی شده است.در حال حاضر این ابزار پرکاربردترین ابزار اندازه گیری کیفیت زندگی مرتبط با سلامت در دنیا می باشد. این پرسشنامه متشکل از عباراتی در قالب خرده مقیاس های عملکرد جسمی، ایفای نقش جسمی، درد بدنی، سلامت عمومی، انرژی و نشاط، عملکرد اجتماعی، ایفای نقش عاطفی، و سلامت روانی می باشد (درویش پور، 1391). مطابق توصیه منتظری و همکاران مجموع حیطه های عملکرد جسمی، محدودیت در ایفای نقش جسمی، درد جسمی و سلامت عمومی به عنوان کیفیت زندگی در بعد جسمی و مجموع حیطه های محدودیت در ایفای نقش عاطفی، انرژی و نشاط (سرزندگی) سلامت روانی و عملکرد اجتماعی به عنوان کیفیت زندگی در بعد روانی در نظر گرفته شدند (اکابری، 1390). ما نیز در این پژوهش از فرم کوتاه 36 برای ارزیابی کیفیت زندگی استفاده نموده ایم.
کیفیت زندگی و سلامت معنوی
معنویت از این جهت که با کیفیت زندگی سالمندان ارتباط دارد به عنوان یک نیاز اساسی بشر در نظر گرفته می شود. یکی از نیازهای مهم سالمندی این است که شرایطی برای آنها فراهم شود که هدف معنی داری در زندگی آنها وجود داشته باشد. معنویت یا مذهب واجد نیروی بسیار مؤثری می باشد که سالمندان را هنگام تنهایی یا مواقعی که احساس می کنند از جامعه منزوی شده اند، راهنمایی می کند. اعمال معنوی که نقش مهمی در این زمینه دارند شامل نماز، کمک به دیگران یا فقط هماهنگ بودن با دنیای زیبای اطراف آنها می باشد (West 2008). معنویت به عنوان یک عامل انسجام بخش، در سال های پایانی عمر اهمیت زیادی دارد، که به سالمندان حس معنی دار بودن، بزرگی، امنیت، تعلق خاطر، هویت و پیوستگی بخشیده و آنها را با قدرت، آرامش، راحتی، امیدواری، هدفمندی و انسجام تجهیز می کند. در مرحله پیری که مملو از چالش های مختلف، کاستی ها و فقدان ها می باشد، به منظور سازگاری با نگرانی های وجودی، تعدیل کاستی های جسمی و اجتماعی، مواجهه با مرگ قریب الوقوع و پذیرش تغییرات اجتناب ناپذیر، نیازمند این است که فرد زندگی معنی داری داشته باشد. در این راستا، مذهب و معنویت می تواند یک چرایی و یک چارچوبی از معانی را فراهم سازد که سالمندان را قادر می سازد تا به این مرحله از زندگی، به جای رکود، به عنوان مرحله ای از رشد، در عوض یأس، امیدواری و به جای پوچی، معنی دار بودن را در خود تقویت کنند. مذهب اثرات مثبتی در بهزیستی پایان عمر دارد و با وجود تفاوت در معنویت و مذهب افراد، تفاوت زیادی در روش های تأثیر بر انسجام دوران پیری ندارد. معنویت موجب نگرش مثبت به زندگی، داشتن امید و هدف در زندگی و حس روشنی از معنی دار بودن در زندگی داشته که مانع از اشتغال آنها به ناتوانایی های جسمی، تنهایی و ترس از مرگ شده و از همه مهمتر زندگی را ارزشمند می سازد (Jianbin and Mehta 2003). متأسفانه با وجود اهمیت معنویت در سالمندان هنوز مطالعات محدودی در این زمینه انجام شده است (Sperry 2006)؛ بنابراین مطالعات بیشتری نیاز است تا ارتباط بین معنویت و کیفیت زندگی در سالمندان مشخص شود.
سلامت معنوی سالمندان
علم بشر را به آنچه هست می رساند و بر طبیعت مسلط می کند، دین بشر را به آنچه باید باشد می رساند و بر خود مسلط می کند. آرامش، امنیت خاطر و کاهش اضطراب در کشورهای گوناگون بر اساس اعتقادات، اندیشه ها، آداب و رسوم، سنت ها و ایدئولوژی های حاکم بر جوامع آنان به دست می آید. اکنون انسان دچار کمبود روحی و معنوی شده که باید با نیروی تسلی دهنده ایمان به خداوند و ایجاد یک رابطه معنوی میان خالق و مخلوق جبران گردد و این در حالیست که بسیاری از روانشناسان غربی، انسان را فقط یک حیوان تکامل یافته می دانند و به جای آنکه پس از شناخت ویژگی های روانی اش به هستی آفریدگار انسان و جهان و وابستگی انسان به او معتقد شوند و راه حل تمام مشکلات روحی او را در این نقطه، یعنی در ارتباط یا عدم ارتباط با خدا و نحوه ارتباطش با خدا جستجو کنند، به کلی منکر وجود خدا و ارتباط روح انسان با او می شوند و نقش اعتقادات دینی را تسکین آلام روحی نمی بینند. سلامت معنوی یکی از ابعاد مهم سلامت در انسان محسوب می شود که ارتباط هماهنگ و یکپارچه را بین نیروهای داخلی فراهم می کند و با ویژگی های ثبات در زندگی، صلح، تناسب و هماهنگی، احساس ارتباط نزدیک با خویشتن، خدا، جامعه و محیط مشخص می شود (Craven and Hirnle 2007).
معنویت یک منبع بسیار مهم در سازگاری با موقعیت های تنش زا بویژه مسائل مرتبط با سلامتی می باشد . عقاید و اعمال مذهبی و معنوی به بیمار کمک می کند که حس بهتری داشته باشد و سلامتی را زودتر بدست آورد، همچنین اعمال مذهبی به دور شدن از اثرات تنهایی که خیلی شایع است کمک می کند (Koenig 2004). نتایج تحقیقات نشان داد، جهت مؤثر واقع شدن درمان های روانی، اجتماعی روی سالمندانی که اختلال اضطرابی دارند اعمال و عقاید مذهبی و معنوی افراد باید در نظر گرفته شود (Barrera, Zeno et al. 2012). اعتقادات دینی و سلامت معنوی افراد در سلامت جسمانی تأثیرگذار است (Farr, Lawrence et al. 2007).
بیشتر تحقیقاتی که در سال های اخیر در مورد مذهب و سلامتی صورت گرفته، به طور خاص بر سالمندان متمرکز بوده است (عبدی زرین، 1386).

بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 4

به منظور تعیین و انتخاب مناسب ترین و بهترین برنامه ریزی باید اطلاعاتی کامل، دقیق و صحیح در زمینه مسائل سالمندی در اختیار داشت. ایجاد هر نوع تغییر در ارائه خدمات به سالمندان باید بر مبنای اطلاعات و آمار کامل و صحیح انجام پذیرد که قسمت اعظم این اطلاعات از طریق هدایت پژوهش های علمی و کاربردی در زمینه تبعات فردی، اجتماعی و بهداشتی سالمندی به دست خواهند آمد. در همین راستا سازمان بهداشت جهانی حمایت از تحقیقات و آموزش در عرصه سالمندی و مراقبت های جامعه را به عنوان یک اصل پایه ای بر استراتژی جدید سال 2006 تا 2015 در نظر گرفته است (کرمی، 1392).
همانطور که قبلاً هم اشاره کردیم، هدف از زندگی سالمندان فقط داشتن عمر طولانی و زنده بودن نیست، بلکه نوع و کیفیت زندگی آنها نیز مهم می باشد از این رو ارتقای کیفیت زندگی سالمندان در مرحله اول نیازمند داشتن اطلاعات جامع در مورد کیفیت زندگی آنها است (سجادی، 1385). اين امر نشان دهنده اهميت فراوان اين موضوع است و با توجه به نياز شديد جامعه، باید ابتدا ابعاد مسئله شناسایی و سپس برنامه ريزي هاي بهداشتي درماني مناسب اين گروه سني، تهيه و اجرا شود. با در نظر داشتن این مطلب که سالمندان جزو گروه های آسیب پذیر جامعه محسوب می شوند و با توجه به اینکه ایران همچون سایر کشورهای درحال توسعه درحال تجربه گذار جمعیت (انتقال جمعیت از جوان به سالمند) می باشد و با توجه به ذکر عبارات “پدیده سونامی سالمندی در ایران”(درویش پور، 1391) و نیز “پدیده انفجار سالمندی”(مقصودنیا، 1390) در منابع علمی که خود نشان دهنده سرعت و روند رشد جمعیت سالمندان در آینده می باشد لزوم توجه هرچه بیشتر به سالمندان و تلاش درجهت حفظ و ارتقا سلامت و در نتیجه ارتقا سطح کیفیت زندگی این قشر آشکار می گردد. میدانیم سلامتی دارای چهار بعد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی است و بعد معنوی سلامت بر سایر جنبه های سلامت همچون سلامت جسمی و روانی موثر است. بدون سلامت معنوی، دیگر ابعاد زیستی، روانی و اجتماعی نمی تواند عملکرد درستی داشته یا به حداکثر ظرفیت خود برسند و در نتیجه بالاترین سطح کیفیت زندگی، قابل دستیابی نخواهد بود (امیدواری، 1387). آگاهی از سطح کیفیت زندگی سالمندان و شناخت رابطه هریک از ابعاد سلامت با کیفیت زندگی امری ضروری بنظر می رسد. با توجه به اینکه تحقیقات اندکی در زمینه بررسی سطح کیفیت زندگی و ارتباط بعد معنوی سلامت با کیفیت زندگی در سالمندان صورت گرفته است. انجام چنین پروژه ای ضروری به نظر می رسید. هدف از انجام این مطالعه تعیین سطح کیفیت زندگی و ارتباط سلامت معنوی با کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان است. این مطالعه در قالب چارچوب مفهومی معنویت و کیفیت زندگی هدایت شده است.
3-1 اهداف و فرضیات
1-3-1 هدف اصلی (General Objective):
تعیین سلامت معنوی و رابطه آن با کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان:93/92
2-3-1 اهداف فرعی ((Specific Objectives:
تعیین میانگین نمره سلامت معنوی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
تعیین میانگین نمره بعد مذهبی و بعد وجودی سلامت معنوی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
تعیین ارتباط سلامت معنوی سالمندان مورد مطالعه با متغیرهای دموگرافیک
تعیین میانگین نمره کل کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
تعیین میانگین نمره حیطه های کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
تعیین میانگین نمره بعد جسمی و بعد روانی کیفیت زندگی در سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان .
تعیین ارتباط کیفیت زندگی سالمندان مورد مطالعه با متغیرهای دموگرافیک
تعیین رابطه نمره سلامت معنوی و کیفیت زندگی در سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان
3-3-1 فرضیه های (Hypothesis) پژوهش:
بین بعد مذهبی سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان رابطه وجود دارد.
بین بعد وجودی سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان رابطه وجود دارد.
بین سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان رابطه وجود دارد.
در حیطه های مختلف کیفیت زندگی بین سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان اختلاف وجود ندارد.
فصل دوم
مبانی نظری پژوهش
1-2 مقدمه
سالمندي دوران حساسي از زندگي بشر است و توجه به مسايل و نيازهاي اين مرحله يك ضرورت اجتماعي است. با در نظر داشتن نيازهاي خاص اين دوران، توجه به كيفيت زندگي در سالمندان نيز امر بسيار مهمي است كه عمدتا مورد غفلت قرار گرفته است (وحدانی نیا، 1383). سالمند شدن جمعیت یکی از بزرگترین پیروزی های بشریت و همچنین یکی از بزرگترین چالش ها است. با ورود به قرن 21 سالمند شدن جهانی، تقاضاهای اجتماعی و اقتصادی را افزایش خواهد داد (WHO 2002). در این فصل سالمندی ، کیفیت زندگی و سلامت معنوی و رابطه بین آن ها را بررسی خواهیم نمود تا چارچوب کلی پژوهش ترسیم گردد.
2-2 مبانی نظری پژوهش
در طول تاریخ حیات انسان ها بر روی کره زمین، جامعه بشری اکنون از همه آن دوران پیرتر است. تعداد افراد سالمند بالاتر از 60 سال در سال 2000 میلادی حدود 600 میلیون نفر بوده است. تخمین زده می شود که در سال 2020 میلادی جمعیت بالای 60 سال در جهان به بیش از 1000 میلیون (1 میلیارد) برسد؛ و در سال 2050 بیش از 20% جمعیت کل جهان را افراد بالاتر از 65 سال تشکیل خواهند داد. گرچه تا زمان حاضر، جمعیت سالمندی در کشورهای کمتر توسعه یافته نسبت به کشورهای توسعه یافته کمتر می باشد. اما برآوردهای سازمان بهداشت جهانی نشان می دهد که در دهه های آینده، نرخ افزایش جمعیت سالمندی در کشورهایی کمتر توسعه یافته نیز به صورت غیرمنتظره ای افزایش خواهد یافت و علت این مسئله بالا بودن جمعیت جوان کنونی این کشورهاست که همگی طی چند دهه، در پناه بهبود شرایط زیستی و علم و بهداشت، به جمعیت سالمند تبدیل خواهند شد (اکبری کامرانی، 1388).
از آنجا که درک معنی و روابط در هر رویداد و طرحی به درک مفاهیم زمینه و مرتبط با آن نیازمند است با توجه به عنوان پژوهش در اینجا به توضیح مفاهیمی که با این پژوهش مرتبط می باشند می پردازیم. سه مفهوم اصلی که با این پژوهش مرتبط می باشند، شامل سالمندی، کیفیت زندگی و سلامت معنوی می باشد.
پیری یا سالمندی چیست؟
برخورداری از عمر طولانی یکی از بزرگترین آرزوهای دیرینه بشر بوده و در اعصار و قرون متمادی، تلاش های پیگیری که برای زنده ماندن و مبارزه علیه مرگ و بیماری از راه های گوناگون صورت گرفته است بر کسی پوشیده نیست. سالم پیر شدن حق همه افراد بشر است و این امر بر اهمیت سالمندی و پیشگیری از مشکلات آن می افزاید (تاجور، 1383). سالمندی فرآیندی زیستی است که تمام موجودات زنده، از جمله انسان را در بر می گیرد. بالا رفتن سن، بیماری نیست، بلکه پدیده حیاتی است که همگان را شامل می شود و در واقع مسیری طبیعی است که در آن تغییرات فیزیولوژیکی و روانی در بدن رخ می دهد (کلدی، 1383).
در لغت نامه دهخدا این واژه یعنی سالمند به عنوان میانسال، مسن یا بزرگسال ترجمه شده است و با واژه هایی چون پیر( به معنای سالخورده، شیخ، شیخه، کلان سال، مسن، مقابل جوان)، سالخورده (کنایه از بسیار سال، مسن، سالدیده، پیر) و شیخ (آنکه سالمندی و پیری بر او ظاهر گردیده و عبارتست از سن چهل سالگی یا پنجاه سالگی و یا پنجاه و یک تا پایان عمر یا تا سن هشتاد سالگی، آن که دوران شبابی او به پایان رسیده است) معادل می باشد (دهخدا، 1372).
پایگاه اجتماعی سالمندی از یک فرهنگ به فرهنگ دیگر متفاوت است. در یک فرهنگ به سالمندان احترام گذاشته می شود و در فرهنگ دیگر به آنها به شکل گروه غیرمولد و مزاحم نگاه می شود (مثنوی، 1386).
سالمندی: حضرت محمد (ص) فرمودند: «برکت و خیر ماندگار همراه بزرگترهای شماست» و «پیرمرد در میان خانواده اش همچون یک پیامبر میان امتش است.»
برخورد با مسأله کهنسالی در جوامع مختلف در دوره های تاریخی، اشکال مختلفی داشته است. در جامعه ایران با توجه به ارزش های نهفته در فرهنگ اسلامی و ملی، بی تفاوتی نسبت به دردها و رنج های سالمندان پذیرفتنی نیست، زیرا آنها سرمایه های جامعه محسوب شده و باید مورد حمایت قرار گیرند (احمدی، 1383). اسلام در خصوص تجلیل، تکریم و مراقبت از سالمندان دستورات مؤکدی دارد که بخشی از این وظایف به عهده فرزندان و بخشی را هم بر عهده حکومت و جامعه می داند. قرآن کریم در مورد نیکی به پدر و مادر و نیز احترام به آن ها در سن پیری در آیه 23 سوره اسراء می فرماید: “و خدای تو حکم فرموده که جز او کسی را نپرستید و نسبت به پدر و مادر خود نیکی کنید، اگر یکی از آن ها یا هردو به سنین پیری رسیدند، زینهار کلمه ای نگویید که رنجیده شوند و کمترین آزاری به آنان نرسانید و با آنها با احترام سخن بگویید.” (مهدوی، 1379).
پير شدن جمعيّت (Population ageing)
پير شدن جمعيّت، عبارتست از افزايش روزافزون نسبت سالمندان و به بياني ديگر، عبارتست از كاهش نسبت كودكان و بالغين جوان و افزايش نسبت افراد 60 ساله و بالاتر، به طوري كه تحت‌تاثير اين تغييرات، هرم سنّي جامعه كه در سال 2002 ميلادي تقريباً مثلثي شكل بوده است در سال 2025 تا حدودي استوانه‌اي شكل گردد (نمودار 1). لازم به ذكر است كه اين پديده، تحت تاثير بهبود استانداردهاي زندگي، كنترل جمعيّت و كاهش مواليد و افزايش طول عمر انسان ها تا چند سال قبل صرفاً در كشورهاي پيشرفته، جلب توجه مي‌كرد ولي امروزه در بسياري از كشورهاي در حال پيشرفت نيز به علّت كاهش ميزان مرگ و افزايش اميد به زندگي در بدو تولد، حادث گرديده است. اغلب كشورهاي در حال توسعه جهان، ‌تاكنون پيچيدگي‌هاي اجتماعي، اقتصادي و بهداشتي انتقال جمعيت را كه به پير شدن ملتها مشهور است، درك كرده‌اند و با افزايش روزافزون سالمندان، مشكلات آنها نيز بيشتر شده به گونه اي كه هنوز راه حل رضايت بخشي براي آن نيافته‌اند (حاتمی، 1383).
 
نمودار 1 ـ2 هرم سنّي جمعيّت جهان طي سال هاي 2002 و 2025 ميلادي
تحول دموگرافیک در جهان:
 
نمودار2-2:توزیع جمعیت بالای 60 سال براساس منطقه جغرافیایی در سال های 2002 و 2025
با توجه به نمودار 2 بیش از نیمی از سالمندان در آسیا زندگی می کنند. در دو دهه آینده سهم آسیا از سالمندان جهان افزایش خواهد یافت؛ این در حالیست که سهم اروپا از سالمندان جهان کاهش خواهد یافت(نمودار2).
 
نمودار 3-2: تعداد افراد بالای 60 سال در مناطق کمتر و بیشتر توسعه یافته در سال های 1970، 2002 و2025
با توجه به نمودار 3 می بینیم، هرچند سالمند شدن یک پدیده جهانی است. اکنون این پدیده با سریعترین سرعت در کشورهای با درآمد کم و متوسط در حال وقوع است. اگرچه اروپا و ژاپن اولین کشورهایی بودند که سالمند شدن جمعیت را تجربه کردند، هم اکنون شگرف ترین تغییرات در کشورهایی مانند کوبا، جمهوری اسلامی ایران و مغولستان در حال وقوع است (WHO 2012).

بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 3

جدول 18-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت سلامت معنوي با وضعيت اقتصادي در سالمندان مورد مطالعه…………………………………..56
جدول 19-4: مقايسه ارتباط بين ميزان درآمد با سلامت معنوي سالمندان مورد مطالعه …………………………………………………………56
جدول 20-4: ميانگين و انحراف معيار نمره كيفيت زندگي بر حسب SF-36 و ابعاد و زير شاخه هاي آن ………………………………57
جدول 21-4: مقايسه ميانگين و انحراف معيار نمره كيفيت زندگي بر حسب SF-36 و ابعاد و زير شاخه هاي آن بر اساس جنسيت در سالمندان مورد مطالعه ……………………………………………….. ……………………………………………….. ……………………………………………….57
جدول 21-4: مقايسه ميانگين و انحراف معيار نمره كيفيت زندگي بر حسب SF-36 و ابعاد و زير شاخه هاي آن بر اساس جنسيت در سالمندان مورد مطالعه ……………………………………………….. ……………………………………………….. ……………………………………………….57
جدول 22-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي بر اساس جنسيت در سالمندان مورد مطالعه………………………………………58
جدول 23-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي بر اساس وضعيت زندگي در سالمندان مورد مطالعه……………………………..58
جدول 24-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي بر اساس نوع روابط با ساير اعضاي خانواده در سالمندان مورد مطالعه………59
جدول 25-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي با ميزان تحصيلات سالمندان…………………………………………………………..59
جدول 26-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي با وضعيت اقتصادي سالمندان………………………………………………………….60
جدول 27-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي با وضعيت شغلي سالمندان……………………………………………………………….60
جدول 28-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت كيفيت زندگي با شغل فعلي سالمندان مورد مطالعه………………………………………………….60
جدول 29-4: مقايسه ارتباط بين محل درآمد فعلي با كيفيت زندگي سالمندان……………………………………………………………………….61
جدول 30-4 : مقايسه ارتباط بين ميزان درآمد با كيفيت زندگي سالمندان……………………………………………………………………………..62
جدول 4-31: مقايسه ارتباط بين نوع مسكن با كيفيت زندگي سالمندان………………………………………………………………………………..63
جدول 32-4: ضرايب همبستگي بين سلامت معنوي و كيفيت زندگي و ابعاد و زير شاخه هاي مختلف آنها در سالمندان مورد مطالعه در پژوهش حاضر……………………………………………….. ……………………………………………….. …………………………………………………………….63
جدول 33-4: همبستگي بين سلامت معنوي و كيفيت زندگي و ابعاد و زير شاخه هاي مختلف آنها در سالمندان به طور كلي………64
فهرست نمودارها
نمودار 1 ـ2 هرم سنّي جمعيّت جهان طي سال هاي 2002 و 2025 ميلادي…………………………………………………13
نمودار 2-2:توزیع جمعیت بالای 60 سال براساس منطقه جغرافیایی در سال های 2002 و 2025……………………..14
نمودار3-2: تعداد افراد بالای 60 سال در مناطق کمتر و بیشتر توسعه یافته در سال های 1970، 2002 و2025….15
نمودار4-2: هرم جمعیتی کشور ایران در سال 2005…………………………………………………………………………………….16
نمودار5-2: هرم جمعیتی کشور ایران در سال 2025……………………………………………………………………………………..16
نمودار 1-4: درصد فراوانی نسبی سالمندان برحسب سه سطح مختلف نمره کل سلامت معنوی……………………….54
نمودار 2-4: ارتباط بين نوع مسكن با كيفيت زندگي سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر سمنان………………..62
فصل اول
مقدمه
و
بیان مسأله
1-1 مقدمه
سالمندی پدیده ای جهانی است که در آینده نزدیک به عنوان یکی از مهمترین چالش های اجتماعی و رفاهی کشورهای در حال توسعه مطرح خواهد گردید. در حال حاضر سالمندان (جمعیت 60 سال و بالاتر)، بیشترین نرخ رشد جمعیتی را در دنیا در مقایسه با سایر گروه ها دارند (WHO 2012). اين تغييرات نشانه انقلابي در بعد جمعيت شناختي جوامع است كه توجه اكيد سياست گذاران را در سراسر دنيا مي طلبد(Teymoori, Dadkhah et al. 2006). کیفیت زندگی یک شاخص اساسی محسوب می شود و از آنجای که ابعاد متعددی مانند جنبه های فیزیولوژیک، عملکرد و وجود فرد را در بر می گیرد، توجه به آن از اهمیت خاصی برخوردار است (احمدی، سالار، 1383). سلامتی دارای چهار بعد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی است و بعد معنوی سلامت بر سایر جنبه های سلامت همچون سلامت جسمی و روانی موثر است. آگاهی از سطح کیفیت زندگی سالمندان و شناخت رابطه هریک از ابعاد سلامت با کیفیت زندگی امری ضروری بنظر می رسد.
2-1 بیان مسأله و اهمیت پژوهش
سالم پير شدن حق همه افراد بشر است و اين امر بر اهميت پديده سالمندي و پيشگيري از مشكلات آن مي افزايد (تاجور، 1383). در سراسر جهان نسبت رشد افراد 60 سال و بالاتر، سریعتر از سایر گروه های سنی است. در سال 2025 میلادی در کل حدود 1.2 بیلیون فرد بالای 60 سال در سراسر جهان خواهیم داشت. در سال 2002 تقریباً 400 میلیون سالمند 60 سال و بالاتر در کشورهای در حال توسعه زندگی می کردند. تخمین زده می شود که تا سال 2025 این میزان به 840 میلیون یعنی به 70 درصد سالمندان کل جهان افزایش یابد. در سال 2050 جمعیت بالای 60 سال به 2 بیلیون نفر می رسد که 80 درصد آنها در کشورهای در حال توسعه خواهند بود. هرچند سالمند شدن یک پدیده جهانی است. اکنون این پدیده با سریعترین سرعت در کشورهای با درآمد کم و متوسط در حال وقوع است. اگرچه اروپا و ژاپن اولین کشورهایی بودند که سالمند شدن جمعیت را تجربه کردند، هم اکنون شگرف ترین تغییرات در کشورهایی مانند کوبا، جمهوری اسلامی ایران و مغولستان در حال وقوع است (WHO 2012).
ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه به واسطه بمب جمعیتی مربوط به دهه 1360 با جمعیت بیش از حد انتظار سالمندان در آینده روبرو است و جمعیت سالمندان ایران از 8% کنونی به 22% در سال 1425 افزایش پیدا خواهد کرد (مرکز آمار ایران، 1390). این بحران جمعیتی پدیده سونامی سالمندان ایران را ایجاد خواهد نمود (درویش پور، 1391). براساس آخرين سرشماري عمومي انجام شده در كشور در سال 1390، جمعیت سالمندان کشور طی سال های 1345 تا 1390، نزدیک به 4 برابر شده است. متوسط رشد سالیانه جمعیت در افراد سالمند در بین سال های 1385-90 حدود 9/3 درصد برآورد شده است در حالی که این نسبت برای جمعیت کل کشور حدود 29/1 درصد برآورد شده است(مرکز آمار ایران، 1390). از دیدگاه جمعیت شناسی با توجه به ساختار کنونی جمعیت تعداد سالمندان رو به افزایش است و تحت چنین شرایطی سیاست های اجتماعی خاصی در خصوص این جمعیت رو به افزایش می بایست تدوین و به کار گرفته شود؛ در غیر این صورت این پدیده به عنوان یک مسأله اجتماعی نمود پیدا می کند (مرکز آمار ایران، 1390).
موضوع سلامتي و ارتباط آن با افزايش سالهاي زندگي در عصر حاضر چالش هاي فراواني را بوجود آورده است. افزايش طول عمر انسان ها و اضافه شدن جمعيت سالمندان يكي از دستاوردهاي قرن 21 بوده و سالخوردگي جمعيت پديده اي است كه برخي از جوامع بشري با آن روبرو شده و يا خواهند شد (پاشاشریفی، 1389). اگرچه افزایش جمعیت سالمندان ، بیانگر موفقیت نظام سلامت در ارایه خدمات بهداشتی، درمانی و مراقبتی می باشد، بیانگرجمعیت بالایی از سالمندان است که دارای مسایل مختلف اجتماعی، اقتصادی، روان شناختی، فیزیولوژیکی و پاتولوژیکی می باشند(Gilhooly, Hanlon et al. 2007, WHO 2012). تحت تاثیرقرار گرفتن ابعاد مختلف انسانی سالمندان به ویژه در کشورهایی از قبیل ایران که ساختارهای اجتماعی و رفاهی توانمندی ندارند، به طور قابل ملاحظه ای کیفیت زندگی سالمندان را تحت تاثیر قرار می دهد (Knurowski, Durdica et al. 2004). کیفیت زندگی معیار اندازه گیری بهترین انرژی یا نیرو در فرد است که این نیرو برای سازگاری موفقیت آمیز فرد با چالشهای موجود به مصرف می رسد عوامل متعددی بر کیفیت زندگی سالمندان تاثیر دارد از جمله فقدان های دوره های سالمندی که سبب کاهش سازگاری شناختی و کاهش خود اتکایی می گردد (جدیدی، 1390). کیفیت زندگی، هدف غایی در ارایه خدمات مختلف اجتماعی و رفاهی به گروه های سنی و اجتماعی از جمله سالمندان می باشد و فراتر از عملکرد و توانایی سازمان و یا نهاد خاصی می باشد . هسته مرکزی کیفیت زندگی، سلامتی است. تحت تاثیر قرار گرفتن کیفیت زندگی سالمندان آن قدر از نظر پژوهشگران و صاحب نظران اهمیت داشته است که شروع و توسعه مفهوم کیفیت زندگی بر روی گروه سنی سالمندان بوده است وسپس به سایر گروه های پژوهشی توسعه داده شده است (درویش پور، 1390). سالمند شدن جمعیت یکی از مهم ترین تحول های اجتماعی است (WHO 2012). روند سالمندی با مشکلات بهداشتی و کاهش سطح فعالیت ها همراه است. با افزایش سن، اختلال عملکرد جسمانی بیشتر می شود و اثر منفی آن بر توانایی حفظ استقلال، نیاز به کمک را افزایش می دهد که این خود می تواند در کاهش کیفیت زندگی سالمندان موثر باشد (آصف زاده، 1388). در مقایسه با کشورهای توسعه یافته، اغلب پیشرفت اقتصادی-اجتماعی کشورهای در حال توسعه با سرعت سریع سالمند شدن جمعیت هم گام نیست؛ به عبارت دیگر کشورهای توسعه یافته قبل اینکه سالمند شوند از لحاظ رفاهی رشد فراوانی می کنند، در حالی که کشورهای در حال توسعه قبل این که افزایش بنیادی رفاه صورت پذیرد سالمند می شوند (WHO 2002). همچنین بار سلامت ضعیف بطور نامساوی بین سالمندان کشورهای کم درآمد و متوسط و سالمندان کشورهای ثروتمند تقسیم شده است. میزان مرگ و ناتوانی کشورهای کم درآمد و متوسط بسیار بیشتر از کشورهای ثروتمند است. این کشورهای کم درآمد و ضعیف زیرساخت محدودی برای پاسخگویی به نیاز سالمندان دارند . گذار جمعیتی سریع زمان کمتری برای فراهم نمودن زیرساخت های لازم برای ارائه خدمت به سالمندان در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار می دهد(WHO 2012).
رشد جهانی جمعیت سالمندان هم برای ارائه کنندگان خدمات بهداشتی و درمانی و هم برای اعضاء خانواده و جامعه ای که سالمندان در آن زندگی می کنند یک چالش مهم محسوب می شود (Marais, Conradie et al. 2006). سالمندی با هزینه های متعددی همراه است که یکی از عمده ترین این هزینه ها در بخش بهداشت و درمان می باشد. بنابراین یکی از راه کارهای مناسب توجه مستمر به کیفیت زندگی سالمندان و عوامل مؤثر بر آن می باشد (جانمردی، 1379). از سوی دیگر سالمندان در هر دوره آینه آینده جوانان و میانسالان هستند، لذا توجه به کیفیت زندگی سالمندان می تواند امید به آینده را در دیگر نسل ها تقویت کند ( بوستان آبادی، 1379).
مشکلات و مسائل متعددی که به طور فیزیولوژیک در سنین بالا رخ می دهد در کاهش کیفیت زندگی در دوره سالمندی تأثیر دارد. مطالعه انجام شده در این زمینه نشان می دهد در حدود 60 درصد از هزینه های مراقبت های بهداشتی و 35 درصد از ترخیص های بیمارستانی و 47 درصد از روزهای بستری در بیمارستان ها را سالمندان به خود اختصاص می دهند (احمدی، 1383). به طور کلی با افزایش سن، احتمال ابتلا به بیماری ها و بروز ناتوانی ها در سال های پایانی زندگی افزایش می یابد و اثر منفی آن بر توانایی حفظ استقلال نیاز به کمک را افزایش می دهد(علیپور، 1387). این مشکلات و مسائلی که به طور طبیعی در سنین بالا رخ می دهد، در کاهش کیفیت زندگی در طول دوره سالمندی تأثیر دارد؛ در ایران نیز 28% از سالمندان در فعالیت های جسمی دچار محدودیت هستند و برای انجام فعالیت های معمولی زندگی نیاز به کمک دارند که این امر موجب کاهش کیفیت زندگی آنان شده است (حبیبی، 1387). بدیهی است که در سنین بالاتر بروز ناتوانی ها بارزتر بوده و به صورت کاهش فعالیت جسمی و محدودیت های جسمانی ظاهر می شود و میزان بروز بیماری های مزمن در سالمندی رو به افزایش می گذارد. بعلاوه اشتغال، تأهل، سلامت جسمی و میزان تحصیلات از دیگر متغیرهایی هستند که برکیفیت زندگی سالمندان مؤثرند. با توجه به اینکه کیفیت زندگی در این دوران می تواند به راحتی مورد تهدید قرار گیرد، در نظر داشتن عوامل زمینه ای مؤثر بر کیفیت زندگی سالمندی از اهمیت بالقوه ای برخوردار است (وحدانی نیا، 1383). یکی از مسائل مربوط به کیفیت زندگی- مخصوصاً در سالمندان – وضعیت سلامتی است. سلامتی همانطور که توسط سازمان بهداشت جهانی تعریف شده است، دارای ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی است. بعد معنوی سلامتی یکی از ابعاد سلامتی است که برخی از صاحب نظران معتقدند توجه جدی به این بعد ضروری است. در واقع بدون سلامت معنوی، دیگر ابعاد زیستی، روانی و اجتماعی نمی تواند عملکرد درستی داشته یا به حداکثر ظرفیت خود برسند و در نتیجه بالاترین سطح کیفیت زندگی، قابل دستیابی نخواهد بود (امیدواری، 1387).
در جهاني كه سريعا رو به پير شدن به پيش مي‌رود افراد سالخورده به طور روزافزوني نقش بحراني در انجام كارهاي داوطلبانه، انتقال تجربه و دانش، كمك به اعضاء خانواده با ايفاء‌ نقش مراقبتي و … به عهده خواهند داشت ( حاتمی، 1383). در تمام کشورها بخصوص در کشورهای در حال توسعه، اقدام برای سلامت و فعال ماندن سالمندان یک اقدام ضروری است نه لوکس. این سیاست ها و برنامه ها باید براساس حقوق ، نیازها، درخواست و ظرفیت افراد سالمند باشد (WHO 2002). هدف اصلی سازمان های بهداشتی در ارائه خدمت به افراد سالمند بهبود کیفیت زندگی آنان، ایجاد زندگی مستقل و پیشگیری از معلولیت ها می باشد (Arslantas, Ünsal et al. 2009). بنابراین افزایش امید به زندگی و داشتن عمر طولانی تر ضرورتاً معادل سالمندی موفق نمی باشد و از آنجا که سالمندان یکی از گروه های آسیب پذیر جامعه بوده که از لحاظ اجتماعی، بهداشتی و تغذیه ای باید مورد توجه بیشتر خانواده ها و جامعه قرار گیرند، افزایش تعداد سالمندان از یک سو و تغییر در فرهنگ ها، عادات و شیوه زندگی از سوی دیگر ضرورت مداخله جامعه و خانواده ها را نشان می دهد. در این خصوص مجلس با تصویب قوانین حمایتی در ابعاد مختلف اجتماعی و مالی و دولت با برنامه ریزی و اجرای قوانین حمایتی می توان برنامه ریزی لازم جهت کاهش مشکلات سالمندان را پی ریزی نمود. لذا اگر از امروز برنامه ریزی صحیح جهت مراقبت و تأمین سلامت جسمی، روانی و اجتماعی سالمند پیش بینی و اجرا نگردد، جامعه آتی با مشکلات زیادی در خصوص سالمندان روبرو خواهد شد و در حقیقت ما این برنامه ریزی را برای آینده خود انجام می دهیم. زیرا ما سالمندان آینده نزدیک خواهیم بود (عابدی، 1389).
با توجه به اینکه سالمندان آینده دارای تحصیلات علمی بیشتری خواهند بود، آنها شاید دیرتر بازنشسته شوند و از نظر سیاسی- اجتماعی پویاتر خواهند بود در نتیجه از سیاستگزاران و برنامه ریزان خواستار توضیحات و برنامه های اساسی در زمینه سلامت خود خواهند بود. چه قشر سالمند سالم ، چه قشر سالمند آسیب پذیر یا آسیب دیده نیازهای ویژه بهداشتی-درمانی از پیشگیری گرفته تا توانبخشی و مراقبت های مناسب آخر زندگی دارند. مسلم است که دسترسی به ساختارهای بهداشتی- درمانی از منزل تا مراکز حمایت و توانبخشی بیمارستان ها حق سالمندان کشورمان است. برای پاسخ گویی به این حق، سیاستگزاران موظف اند برنامه ریزی کوتاه مدت و دراز مدت را ارائه داده و اجرای آن را در ابعاد آموزش تخصصی و خدماتی، به خصوص در بخش های دولتی تضمین کنند. در ایران هنوز ساختار درمانی ویژه چه برای درمان سرپایی و چه بستری (حاد و توانبخشی) وجود نداشته و دانش سالمندشناسی و طب سالمندان جزو رشته های آموزش مصوب کشورمان نمی باشد. لذا باتوجه به تغییر سریع ساختار سنی کشور ما و افزایش تعداد سالمندان کشور در آینده، دولت باید سیاست حمایت از سالمندان را قویاً مد نظر داشته باشد (مقصودنیا، 1390).
در اغلب جوامع، سالمندان با بیشترین خطر کاهش توانایی جسمی، روانی و شناختی روبه رو هستند و با احتمال بیشتری جهت حفظ سلامت، عملکرد و خودکفایی به حمایت های رسمی و یا غیررسمی وابسته می گردند(Kagan 2003) . مسائل سالمندان و اتخاذ سیاستگذاری های صحیح در مورد آنها در حال حاضر به یک نگرانی مشترک جهانی تبدیل شده است. تفاوت عمده ای که بین کشورهای توسعه یافته و کشورهای در حال توسعه وجود دارد، این است که کشورهای توسعه یافته آمادگی کامل برای مواجهه با چالش های ناشی از شمار فزاینده افراد سالمند را دارند، اما اغلب کشورهای در حال توسعه حتی از این پدیده و گرفتاری های بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی آن آگاه نیستند (شیخی، 1386).
علیرغم گستره عظیم پژوهش های انجام شده در زمینه سالمندان هنوز جنبه های زیادی از مسائل مربوط به آنها ناشناخته مانده است که از جمله آنها سلامت معنوی است. سلامتی در همه ابعاد انسانی شامل جسمی، عقلانی، احساسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی مطرح می شود. معنویت موضوع مهم و شخصی و مفهوم انفرادی می باشد (Thomas and Cohen 2006).
سازمان جهانی بهداشت چنین استدلال می کند که کشورها قادرند از عهده سالمندی برآیند در صورتی که دولت ها، سازمان های بین المللی و جوامع مدنی، سیاست ها و برنامه هایی در رابطه با سالمندی پویا اتخاذ نمایند که سلامت، مشارکت و امنیت شهروندان سالمند را ارتقاءدهند اینک زمان برنامه ریزی و اجرا فرا رسیده است (WHO 2002). سلامت سالمندان نیازمند سیاست گذاری، سرمایه گذاری و برنامه ریزی های دقیق و صحیح می باشد. مسلماً کشورهایی که برنامه فراگیر در این زمینه نداشته باشند با مشکلات عدیده ای مواجه خواهند شد (قاسمی، 1379). فراهم نمودن کیفیت زندگی مطلوب جهت سالمندان هدف مهمی برای مدیران مراقبت های سالمندان است فعالیت هایی که افراد را تشویق به پرورش عواطف و احساسات، پرورش قوای ذهنی و جسمی و یا کیفیت زندگی معنوی نماید می تواند به نظارت بر سلامت کمک نماید (Cress 2011).
در افرادی که سلامت معنویی بالایی دارند نسبت به دیگران امیدواری بیشتری به آینده دارند و امیدوار بودن یک حالت شناختی یا فرآیندی را نشان می دهد که موجب تحریک عقاید و عواطف شده و ممکن است موجب کاهش خطر بیماری شود، همانطور که موجب تسریع بهبودی می شود (جدیدی، 1390). در مطالعات دیگر به ارتباط قویتر بین عقاید معنوی سالمندان با مصونیت بیشتری در ارتباط با بیماری ها از جمله بیماری های قلب و عروق و سرطان اشاره شده است (Riley, Perna et al. 1998).

بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392- قسمت 2

مروری بر مطالعات انجام شده در ایران………………………………………………………………………………………………………25
مروری بر مطالعات انجام شده در جهان…………………………………………………………………………………………………….28
فصل سوم: روش پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………….34
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….35
نوع پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………………35
جامعه پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………..35
روش نمونه گیری و حجم نمونه…………………………………………………………………………………………………………………35
روش گردآوری داده ها……………………………………………………………………………………………………………………………..36
ابزار گردآوری داده ها………………………………………………………………………………………………………………………………37
روش تجزیه و تحلیل……………………………………………………………………………………………………………………………..39
زمان و مکان مطالعه………………………………………………………………………………………………………………………………39
محدودیت های پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………39
ملاحظات اخلاقی………………………………………………………………………………………………………………………………….40
تعریف واژه ها………………………………………………………………………………………………………………………………………..40
فصل چهارم یافته ها………………………………………………………………………………………………………………………………43
بخش اول یافته ها…………………………………………………………………………………………………………………………………44
بخش دوم یافته ها ……………………………………………………………………………………………………………………………….48
بخش سوم یافته ها ………………………………………………………………………………………………………………………………52
بخش چهارم یافته ها……………………………………………………………………………………………………………………………..58
فصل پنجم: بحث، نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات……………………………………………………………………………………61
بحث……………………………………………………………………………………………………………………………………………….61
نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………………………………….70
ارائه پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………………………………….71
فهرست منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………..73
پیوست ها………………………………………………………………………………………………………………………………………81
چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………………………85
فهرست جداول
جدول 1-4: ميانگين و انحراف معيار سن سالمندان شركت كننده در مطالعه……………………………………………………………………49
جدول 2-4: توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب وضعيت تاهل …………………………………………………..49
جدول 3-4: توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب وضعيت زندگي ……………………………………………………….50
جدول 4-4: توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب نوع روابط با ساير اعضاي خانواده……………………………….50
جدول 5-4: توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب ميزان تحصيلات…………………………………………………….50
جدول 6-4 : توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب وضعيت اقتصادي ……………………………………………………51
جدول 7-4: توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب نوع شغل ……………………………………………………………….51
جدول 8-4:توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب وضعيت اشتغال به كار فعلي………………………………………..52
جدول 9-4: توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب منبع درآمد فعلي………………………………………………………52
جدول 10-4: توزيع فراواني سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب ميزان درآمد ……………………………………………………52
جدول 11-4: درصد و فراواني توزيع سالمندان شركت كننده در مطالعه بر حسب وضعيت محل سكونت………………………………53
جدول 12-4: ميانگين و انحراف معيار نمرات سلامت معنوي و ابعاد آن در سالمندان ………………………………………………………..53
جدول 14-4: مقايسه ميانگين و انحراف معيار نمره كل سلامت معنوي و ابعاد آن بر اساس جنسيت در سالمندان مورد مطالعه……54
جدول 15-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت سلامت معنوي بر اساس جنسيت در سالمندان مورد مطالعه……………………………………55
جدول 16-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت سلامت معنوي با نوع روابط با ساير اعضاي خانواده در سالمندان مورد مطالعه………….55
جدول 17-4: مقايسه ارتباط بين وضعيت سلامت معنوي با ميزان تحصيلات سالمندان………………………………………………………….56

بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392


دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی قزوین
دانشکده بهداشت
پایان نامه جهت اخذ کارشناسی ارشد رشته مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی
عنوان
بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392
استاد راهنما
دکتر رفعت محبی فر
استاد مشاور
دکتر عیسی محمدی زیدی
نگارش
آذر قاسمی
1393
سپاس بی کران پروردگار یکتا را که هستی مان بخشید، به طریق علم و دانش رهنمونمان شد او که بزرگترین امید و یاور در لحظه های زندگیست.
تقدیم به:
پدر بزرگوارم، بزرگترین اسطوره زندگی ام به او که نمی دانم از بزرگی اش بگویم یا مردانگی، سخاوت، صبر، مهربانی و …. پدرم تاج افتخاریست بر سرم.
مادر مهربانم، شبنم صبح حیات، اقیانوس بی انتهای محبت، چشمه ایثار، که ذره ذره وجودم مدیون فداکاری های اوست.
برادر و خواهر عزیزم، گلهایی که لحظه لحظه زندگی ام معطر به عطر و بوی خوش آنهاست.
همسفر زندگی ام، گوهر نابی که سکان کشتی احساساتم را در طوفان زندگی به او سپرده ام.
تشکر و سپاس
در راستای انجام این پژوهش، بی گمان نیازمند راهنمایی های بسیار بودم تا در مسیر و همراهی ایشان رهسپارم، اگر نبود همت والا و راهنمایی های ارزنده استاد گرانمایه و عزیزم سرکار خانم دکتر رفعت محبی فر که در طول دوران دانشجویی خویش همواره ایشان را همچون مادری مهربان در کنار خویش یافتم و دقت نظر و راهنمایی های ارزشمند جناب آقای دکتر عیسی محمدی زیدی این ذورق شکسته به ساحل نجات نمی رسید، حال نه بر اساس رسم، بلکه بر اساس احساس وظیفه و میل درونی سپاس قلبی خود را ابراز می نمایم و از درگاه ایزد منان خواستارم که از گردش روزگار، گردی بر خاطر ایشان ننشیند.
همچنین بر خود لازم می دانم از زحمات جناب آقای دکتر سعید آصف زاده، که روش پژوهش و نگاه علمی را به من آموختند تشکر نمایم و برای ایشان آرزوی سلامتی و موفقیت دارم.
در پایان از کارکنان کانون بازنشستگان شهر سمنان و تمامی سالمندان عزیزی که مرا در انجام این پژوهش یاری نمودند تشکر می نمایم.
بررسی رابطه سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان تامین اجتماعی شهر سمنان در سال 1392
چکیده
زمینه و هدف: سالمند شدن جمعیت یکی از مهم ترین تحول های اجتماعی است. سالمندی با هزینه های متعددی همراه است که یکی از عمده ترین این هزینه ها در بخش بهداشت و درمان می باشد. هدف اصلی سازمان های بهداشتی در ارائه خدمت به افراد سالمند بهبود کیفیت زندگی آنان، ایجاد زندگی مستقل و پیشگیری از معلولیت ها می باشد. سلامت معنوی یکی از ابعاد سلامت است که بدون آن دیگر ابعاد زیستی، روانی و اجتماعی نمی تواند عملکرد درستی داشته باشد و در نتیجه بالاترین سطح کیفیت زندگی، قابل دستیابی نخواهد بود. این مطالعه با هدف بررسی ارتباط بین سلامت معنوی و کیفیت زندگی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر سمنان انجام گرفته است.
روش : این پژوهش توصیفی- مقطعی از نوع همبستگی می باشد که در طی سال های 93/1392 انجام گرفت. 300 سالمند عضو کانون بازنشستگان شهر سمنان در آن شرکت کردند. ابزار پژوهش پرسشنامه اطلاعات دموگرافیک و پرسشنامه سنجش کیفیت زندگی 36 سوالی و پرسشنامه سلامت معنوی پالتوزین والیسون بود و داده ها از طریق مصاحبه گردآوری شد. داده ها توسط نرم افزار SPSS21 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. از آمار توصیفی و آزمون‌های آماری کای اسکوئر، تی مستقل، من ویتنی، آنالیز واریانس یک طرفه، کروسکال والیس و آزمون همبستگی اسپیرمن جهت دستیابی به اهداف پژوهش استفاده شد.
یافته ها: 80 درصد (241 نفر) سالمندان وضعيت سلامت معنوي خوب را گزارش كرده اند. ميانگين نمره كل كيفيت زندگي سالمندان 8/21 ± 6/61، نمره بعد سلامت رواني و جسماني به ترتيب 2/24 ± 16/62 و 5/24 ± 03/60 است. نتایج آزمون همبستگي پیرسون نشان داد که بين سلامت معنوي و ابعاد آن با كيفيت زندگي و ابعاد مختلف آن همبستگی مثبت و معنی دار وجود دارد (01/0> P)، به طوري كه قوي ترين همبستگي ها به ترتيب با بعد نشاط (492/0= r)، سلامت روانی درک شده (405/0= r) گزارش شده است (01/0> P).
نتیجه گیری: نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد سلامت معنوی سالمندان با کیفیت زندگی آن ها مرتبط است. سالمندان در هر دوره آینه آینده جوانان و میانسالان هستند، لذا با توجه به ارتباط بین سلامت معنوی و کیفیت زندگی توصیه می شود، مداخلات آموزشی با تمرکز بر ارتقای سلامت معنوی و به منظور بهبود کیفیت زندگی صورت گیرد.
کلید واژه ها: سالمندان، کیفیت زندگی، سلامت معنوی
فهرست مطالب
فصل اول: مقدمه و بیان مسأله…………………………………………………………………………………………………………………….1
مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
بیان مسأله و اهمیت پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………….1
اهداف و فرضیات……………………………………………………………………………………………………………………………………….8
هدف اصلی………………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
اهداف فرعی……………………………………………………………………………………………………………………………………………….8
سوالات پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………….8
فرضیات پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………….9
فصل دوم: بررسی متون……………………………………………………………………………………………………………………………..10
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….11
مبانی نظری پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………11
مروری بر مطالعات انجام یافته…………………… …………………………………………………………………………………………….25

بررسي تغييرات برخي شاخص‌هاي شيميايي و ميكروبيولوژيكي كيفيت در ماهي هامور معمولي Epinephelus coioides نگهداري شده در يخ- قسمت 24

  • Pass 
  • Reject 
  • 10point scale 
  • Sea weeds 
  • Rancidity 
  • Single-compound quality index 
  • multiple-compound 
  • Fishy smell 
  • Shell fish 
  • Deamination 
  • Dephosphorylation 
  • Cold storage 
  • Shelf life 
  • Slurry 
  • Stock Standard Solution 
  • Trichloro Acetic Acid 
  • Working Standard Solution 
  • Merck 
  • American Public Health Association 
  • Blank 
  • Blank 
  • Extraction 
  • Derivatization 
  • isocratic 
  • Recovery 
  • Validation 
  • )LSD (Least Significant Difference 
  • mesophile 
  • Histamine 
  • Psychrophiles 
  • trimethylamine 
  • بررسي تغييرات برخي شاخص‌هاي شيميايي و ميكروبيولوژيكي كيفيت در ماهي هامور معمولي Epinephelus coioides نگهداري شده در يخ- قسمت 23

    Tejada, M., Huidobro, A., 2002. Quality of farmed gilthead sea bream (Sparus aurata) during ice storage related to the slaughter method and gutting. Eur. Food Res. Technol. 215, 1–7.
    Tozawa, H., Enokihara, K. & Amano, K. (1971). Proposed modification of Dyer’s method for trimethylamine determination in cod fish. In Fish inspection and quality control. Fishing News Books, London, (p. 187- 190).
    Tsigarida, E., Boziaris, I., & Nychas, G. J. (2003). Bacterial synergism or antagonism in a gel cassette system. Applied and Environmental Microbiology, 69(12), 7204–7209.
    Tuominen, T.R. and Esmark, M.2003. the Use of Marine Resources in Fish Feed. Norwegian Industrial and Regional Development Fund (SND), 53p.
    Turhan, S., Evren, M., & Yaziki, F. 2001. Shelf-Life of Refrigerated Raw Anchovy (Engraulus encrasicholus) Patties. Journal of Fisheries & Aquatic Sceinces, 18 (3-4), 391-398.
    Van de Vis, J. V., Oehlenschla¨ger, J., Kuhlmann, H., Mu¨nkner, W., Robb, D. H. F., & Schelvis-Smit, A. A. M. (2001). Effect of commercial and experimental slaughter of eels (Anguilla anguilla L.) on quality and welfare. In S. C. Kestin & P. D. Warriss (Eds.), Farmed fish quality (pp. 234–248). Oxford: Fishing News Book.
    Veciana-Nogues, M.T., Bover-Cid, S., Marine-Font, A., and Vidal-Carou, M.C. 2004. Biogenic amines production by Morganella morganii and Klebsiella oxytoca in tuna. European Food Research and Technology, 218(3): 284-288.
    Villareal, B. P., & Pozo, R. (1990). Chemical composition and ice spoilage of Albacore (Thunnus alalunga). Journal of Food Science, 55(3), 678–682.
    Whittle, K., Hardy, R., & Hobbs, G. (1990). Chilled fish and fishery products. In T. Gormley (Ed.), Chilled foods: the state of the art (pp. 87–116). New York: Elsevier Applied Science.
    Yamanaka, H. 1989. Changes in polyamines and amino acids in Scallop adductor muscle during storage. J. Food Sci. 54(5): 1133-1135.

    1. Serranidea 
    2. Epinephelinae 
    3. green grouper 
    4. Estuary cod 
    5. Sea grass 
    6. Copepod 
    7. Amphipod 
    8. Juvenile 
    9. Microelement 
    10. Rigor mortis 
    11. Adenosine triphosphate 
    12. Autolysis 
    13. Organoleptic 
    14. Specific spoilage organisms 
    15. Psychrophiles 
    16. Mesophiles 
    17. Thermophiles 
    18. trimethylamine 
    19. Trimethylamine oxide 
    20. Hypoxanthine 
    21. Nile perch 
    22. dimethylamine 
    23. Log Phase 
    24. Psychrotolerant 
    25. Aliphatic 
    26. Histamine Decarboxylation Bacteria 
    27. L-histidine ammonia lysase 
    28. chilling 
    29. conduction 
    30. conversion 
    31. Cubes 
    32. Cylinderical 
    33. Chunks 
    34. Crushed 
    35. Flake 

    بررسي تغييرات برخي شاخص‌هاي شيميايي و ميكروبيولوژيكي كيفيت در ماهي هامور معمولي Epinephelus coioides نگهداري شده در يخ- قسمت 22

    Montagner, S.T., Scherer, R., Lobato, L.P., Kriese, P.R., Milani, L.G., Kobata, E.C., Fries, L.L.M., and Emanuelli, T. 2005. Effect of direct electric current on microbiological quality of white croaker (Micropogonias furnieri). Food Microbiology, 22, 227–231.
    Morgan, G.R. 1983. A preliminary multi-species assessment of Kuwait’s gargoor (fish trap) fishery. Annual Research Report, Kuwait Institute for Scientific Research, 8:65-66.
    Morzel, M., & van de Vis, H. (2003). Effect of the slaughter method on the quality of raw and smoked eels (Anguilla anguilla L.). Aquaculture Research, 34, 1–11.
    Murray, C.K. and J.M. Shewan. (1979). The microbial spoilage of fish with special reference to the role psychrotrophs. In: Russell, A.D. and Fuller R. (eds.) Cold tolerant microbes in spoilage and the environment. Academic Press, pp 117-136.
    NACA/TNC 1998. Report of the Survey of Marine Fish Aquaculture and Live Marine Fish Markets in China. Unpublished report to The Nature Conservancy from the Network of Aquaculture Centres in Asia-Pacific (NACA), Bangkok.
    Nunes, M., Batista, I., & Morao de Campos, R. (1992). Physical, chemical and sensory analysis of sardine (Sardina pilchardus) stored in ice. Journal of the Science of Food and Agriculture, 59, 37–43.
    Oehlenschläger, J., 1998. Suitability of ammonia-N, dimethylamine-N, trimethylamine-N, trimethylamine oxide-N and total volatile basic nitrogen as freshness indicators in seafoods. In: Olafsdottir, G., Luten, J., Dalgaard, P., Careche, M., Verrez-Bagnis, V., Martinsdottir, E., Heia, K. (Eds.), Methods to Determine the Freshness of Fish in Research and Industry. International Institute of Refrigeration, Paris, pp. 92–99.
    Olafsdottir, G., Martinsdottir, E., Oehlenschlager, J., Dalgaard, P., Jensen, B., Undeland, I., et al. (1997). Methods to evaluate fish freshness in research and industry. Trends in Food Science and Technology, 8, 258–265.
    Olafsdottir, G., Lauzon, H.L., Martinsdottir, E., & Kristbergsson, K. (2006). Influence of storage temperature on microbial spoilage characteristics of haddock fillets (Melanogrammus aeglefinus) evaluated by multivariate quality prediction. International Journal of Food Microbiology, 111, 112–125.
    Ozogul, F., Polat, A., Ozogul, Y., 2004. The effect of modified atmosphere packaging and vacuum packaging on chemical, sensory and microbiological changes of sardines (Sardina pilchardus). Food Chemistry 85, 49–57.
    Ozogul, F., Taylor, K.D.A., Quantick, P., and Ozogul, Y. 2000. Chemical, microbiological and sensory evaluation of Atlantic herring (Clupea harengus) stored in ice, modified atmosphere and vacuum pack. Food Chemistry, 71, 267-273.
    Ozogul, Y., Ozyurt, G., Ozogul, F., Kuley, E., and Polat, A. 2005. Freshness assessment of European eel (Anguilla anguilla) by sensory, chemical and microbiological methods. Food Chemistry, 92, 745–751.
    Paleologos, E. K., Savvaidis, I. N. and Kontominas, M. G. 2004. Biogenic amines formation and its relation to microbiological and sensory attributes in ice-stored whole gutted and filleted Mediterranean Sea bass (Dicentrarchus labrox). Food Microbiology, 21: 549-557.
    Papadopoulos, V., Chouliara, I., Badeka, A., Savvaidid, I. N., & Kontominas, M. G. (2003). Effect of gutting on microbiological, chemical and sensory properties of aquacultured sea bass (Dicentrarchus labrax). Food Microbiology, 20, 411–420.
    Parenti P. and Bressi N., (2001). First record of the orange-spotted grouper, Epinephelus coioides (Perciformes – Serranidae) in the Northern Adriatic Sea. Cybium, 25(3): 281-284.
    Pedrosa-Menabrito, A., & Regenstein, J. M. (1990). Shelf-life extension of fresh fish—a review. Part III—fish quality and methods of assessment. Journal of Food Quality, 13, 209–223. Chemistry, 32, 829–831.
    Perez-Villareal, B., Howgate, P. 1987. Spoilage of European Hake (Merluccius merluccius) in ice. J. Sci Food Agriculture 41(4): 335-380.
    Proctor, M.R.M., I.A. Ryan and J.V. McLoughlin (1992). The effects of stunning and slaughter methods on changes in skeletal muscle and quality of farmed fish. Proceedings from TNO, The Netherlands, International Conference Upgrading and Utilization of Fishery Products.
    Qingzhu, Z. 2003. Quality Indicators of Nthern Shrimp (Pandalus borealis) Stored under Different Cooling Condition. Iceland Fisheries Laboratories, ICELAND.
    Randall, J.E. 1995. Coastal Fishes of Oman. University of Hawaii, Honolulu
    Randall, J.E. and Heemstra, P.C. (1993). Groupers of the world(Family Serranidae, Subfamily Epinephlinae. FAO Fisheries Synopsis, No. 125(16).
    Rawles, D.D., Flick, G.J., Martin, R.E., 1996. Biogenic amines in fish and shellfish. Adv. Food Nutr. Res. 39, 329–364.
    Regenstein, J.M., C. E. Regenstein. 1991. Introduction to Fish Technology. Van Nostran Reinhold, New York.
    Rimmer, M.A., McBride, S. and Williams, K.C. 2004. Advances in Grouper Aquaculture. ACIAR Monograph No.110. Australian Centre for International Agricultural Research, Canberra. 137 pp.
    Ritchie, A.H., Mackie, I.M., 1979. The formation of diamines and 14 polyamines during storage of mackerel (Scomber scombrus). In: Connell, J.J. (Ed.), Advances in Fish Science and Technology, Fishing News Books, Surrey, pp. 489–494.
    Rodriguez, O., Barros-Velazquez, J., Pineiro, C., Gallardo, J.M. and Aubourg, S.P. 2006. Effects of storage in slurry ice on the microbial, chemical and sensory quality and on the shelf life of farmed turbot (Psetta maxima). Food Chemistry, 95, 270–278.
    Rodriguez-Jerez, J., Hemandez-herrero, M., Rioge-Sagues, A.X. 1999. New method to determine fish freshness in research and industry, Barcelona, Spain: 63-69.
    Rodriguez, O., Losada, V., Aubourg, S.P., and Barros-Velazquez, J. 2004. Enhanced shelf-life of chilled European hake (Merluccius merluccius) stored in slurry ice as determined by sensory analysis and assessment of microbiological activity. Food Research International, 37, 749–757.
    Rossano, R., Mastrangelo, L., Ungaro, N., and Riccio, P. 2006. Influence of storage temperature and freezing time on histamine level in the European anchovy Engraulis encrasicholus (L., 1758): A study by capillary electrophoresis. Journal of Chromatography B, 830, 161–164.
    Ruiz-capillas, C., and Moral, A. 2005. Sensory and biochemical aspects of quality of whole bigeye tuna (Thunnus obesus) during bulk storage in controlled atmospheres. Food Chemistry, 89 : 347-354.
    Ruiz-Capillas, C., Moral, A., 2001. Production of biogenic amines and their potential use as quality indices for Hake stored in ice. J. Food Sci. vol 66, No 7, pp: 1030-1032.
    Sadovy, Y. 2000. Regional survey of fry/fingerling supply and current practices for grouper mariculture: evaluating current status and long-term prospects for grouper mariculture in Southeast Asia, pp. 120. University of Hong Kong, Hong Kong SAR, China.
    Sadovy, Y.J., Donaldson, T.J., Graham, T.R., McGilvray, F., Muldoon, G.J., Phillips, M.J., Rimmer, M.A., Smith, A. and Yeeting, B. 2003. While Stocks Last: The Live Reef Food Fish Trade,Asian Development Bank, Manila, Philippines.
    Sallam., Kh.I., Ahmed, A.M., Elgazzar, M.M., and Eldaly, E.A. (2006). Chemical quality and sensory attributes of marinated Pacific saury (Cololabis saira) during vacuum-packaged storage at 4 C. Food Chemistry, xxx, xxx–xxx.
    Sato, T., Fujii, T., Masuda, T., & Okuzumi, M. (1994). Changes in numbers of histamine – metabolic bacteria and histamine content during storage of common mackerel. Fisheries Science, 60(3), 299–302.
    Setiyono Ko, I,. (2006). Factors affecting histamine levels in Indonesian canned Albacore tunna ( Thunnus alalunga). Thesis for the degree of M.Sc of Science in International Fisheries Management, Norwegian College Of Fisheries Sceince, University Of Tromso, Norway. Pp, 72.
    Shakila, R. J.,Vijaiyalakshmi, K. and Jeyasekaran, G. 2003. Changes in histamine and volatile aminesin six commercially important species of fish of the Thoothukkudi coast of Tamil-Nadu, India stored atambient temperature. Food Chemistry, 82: (3) 347-352.
    Shalaby, A. R. (1996). SigniWcance of biogenic amines to food safety and human health. Food Research International, 29, 675–690. Stratton, J. E., Hutkins, R. W., & Taylor, S. L. (1991). Biogenic amine in cheese and other fermented foods: A review. Journal of Food Protection,54, 460–470.
    Shewan J. M. (1977); The Bacteriology of fresh and spoiling fish and the biochemical changes induced by bacterial sections. In handling, processing and marketing of tropical fish. London, Tropical products institute, pp 51 – 66 Fd. Technol 36 (7): 328-334.
    Shewan, J.M., R.G. Mackintoch, C.G. Tucher and A.S.C. Erhenberg (1953). The development of a numerical scoring system for the sensory assesment of the spfoilage of wet fish stored in ice. J. Sci.Food Agric. 6, 183-198.
    Sikorski, Z. E., Kolakowska, A., & Burt, J. R. (1990). Post harvest biochemical and microbial changes. In Z. E. Sikorski (Ed.). Seafood: resources, nutritional composition and preservation (pp. 55–76). Boca Raton, FL: CRC Press, Inc.
    Simeonidou, S., Govaris, A., & Vareltzis, K. (1997). E.ect of frozen storage on the quality of whole .sh and .llets of horse mackerel (Trachurus trachurus) and Mediterranean hake (Merluccius mediterraneus). Zeitschrift fu¨r Lebensmittel-Untersuchung und –Forschung A, 204, 405–410.
    Suyama, M., Yoshizawa, Y., 1973. Free amino acid composition of the skeletal muscle of migratory fish. Bull. Jpn. Soc. Sci. Fish. 39, 1339–1343.
    Takagi, M., Iida, A., Murayama, H., Soma, S., 1969. On the formation of histamine during loss of freshness and putrefaction of various marine products. Hokkaido Daigaku Suisan Gakubu Kenkyu Iho 20, 227–234.
    Taylor, S. (1986). Histamine food poisoning: toxicity and clinical aspects—a review. CRC—Critical Reviews in Toxicology, 17, 91– 128.
    Taylor, S.L., Summer, S.S. 1986. Determination of histamine, putrecine, cadaverine. In: Kramer DE, Liston J editors. Sea food quality determination. Proceeding of an international symposium. Elsevier Science Publisher: 235-245.

    بررسي تغييرات برخي شاخص‌هاي شيميايي و ميكروبيولوژيكي كيفيت در ماهي هامور معمولي Epinephelus coioides نگهداري شده در يخ- قسمت 21

    Hobbs, G. and W. Hodgkiss (1982). The bacteriology of fish handling and processing. In: Davis, R. (ed.), Developments in Microbiology. Applied Science publishers, London, 71-117.
    Horsfall Jnr, M., Kinigoma, B.S., and Spiff, A.I. 2006. EVALUATION OF THE LEVELS OF TOTAL VOLATILE BASES AND TRIMETHYLEAMINE FORMED IN FISH STORED AT LOW TEMPERATURE. Bull. Chem. Soc. Ethiop. 20(1), 155-159.
    Howgate, P. F. (1982). Quality assessment and quality control. In: A. Aitken, I. M. Mackie, J. H. Merritt, & M. L. Windsor (Eds.), Fish handling & processing, 2nd ed (pp. 177–186). Edinburgh: Her Majesty’s Stationary Office.
    Hozbor, M.C., Saiz, A.I., Yeannes, M.I., and Fritz, R. 2006. Microbiological changes and its correlation with qualityindices during aerobic iced storage of sea salmon (Pseudopercis semifasciata). LWT 39, 99–104.
    Hubbs, J., 1991. Fish: microbiological spoilage and safety. Food Sci. Technol. Today 5, 166–173.
    Huntsman, GR, Potts, J, Mays, RW & Vaughan, D (1999). Groupers (Serranidae, Epinephelinae): Endangered apex predators of reef communities. American Fisheries Society Symposium. 23. pp. 217–231.
    Huss, H. H. (Ed.) (1995). Quality and quality changes in fresh fish. FAO Fisheries Technical Paper No. 348, Food and Agriculture Organization (FAO) of the United Nations, Rome, Italy.
    Huss, H.H. (1994) Assurance of Seafood Quality, Rome: FAO Fisheries Technical Paper, No. 334. 169 p.
    Huss, H.H. 1988. Fresh Fish Quality and Changes. FAO Fisheries series No 29, pp: 20-24, 43-52 and 61-67.
    ICMSF. (1986). Available from http://www.fao.org/DOCREP/003/ 1768E/T1768E04.htm.
    Ienistea, C., 1971. Bacterial production and destruction of histamine in foods, and food poisoning caused by histamine. Nahrung 15, 109–113.
    Ienistea, C., 1973. Significance and detection of histamine in food. , In: Hobbs, B.C., Christian, J.H.B. (Eds.), The Microbiological 459–463. Safety of Foods, Academic Press, New York.
    Ijomah, P., Clifford, M.N., Walker, R., Wright, J., Hardy, R., Murray, C.K., 1992. Further volunteer studies on scombrotox-icosis. In: Burt, J.R., Hardy, R., Whittle, K.J. (Eds.), Pelagic Fish: The Resource and its Exploitation, Fishing News Books, Oxford, pp. 194–199, Chapter 17.
    Inal, T. 1992. Food sanitation, (in turkish). Final Ofset A.Ş., Istanbul.
    INFOFISH, 1989. Markets for reef fish in Singapore and Hongkong. Infofish Int. 1, 17–19.
    Jackson, T.C.; Acuff, G.R.; Dickson, J.S. (1997). Meat, poultry, and seafood. In: Doyle, M.P.; Beuchat, L.R.; Montville, T.J. (eds) Food microbiology fundamentals and frontiers, ASM, Washington, 1997, p.83-100.
    Jason, A.C. and J.C.S. Richards (1975). The development of an electronic fish freshness meter. J. Phys. E. Sci. Instrum. 8, 826- 830.
    Jorgensen, B. R., Gibson D.M. and H.H. Huss. (1988). Microbiological quality and shelf life prediction of chilled fish. Int. J. Food Microbiol6, 295-307.
    Joseph, O., Adnes, O. (2004). STORAGE LIFE OF CROAKER (Pseudotholitus senegalensis) IN ICE AND AMBIENT TEMPERATURE. African Journal of Biomedical Research, Vol. 7; 13– 17.
    Kagawa, Y. (Ed.). (2000). Standard table of food composition in Japan (pp. 316–335).
    Tokyo: Kagawa Nutrition University Publishing Division (in Japanese).
    Kennish, J.M. and Kramer, O.E. 1986. A review of H igh-performance liquid chromatographic methods for measuring nucleotide degradation in fish muscle. In: D.E. Kramer and J. Liston (ed.), Seafood quality determination. Elsevier, Amesterdam.
    Kim, S.H., Ben-gigirey, B., Baeeos-Velazquez, J., Price, R.J., An, H. 2000. Histamine and biogenic amine production by Morganella morganii isolated from temperature-abuse albacore. J. Food Protect. 63, 244–251.
    Kim, S.H., Price, R.J., Morrissey, M.T., Field, K.G., Wei, C.I., and An, H. 2002a. Histamine production by Morganella morganii in mackerel, albacore, mahi mahi and salmon at various storage temperatures. Journal of Food Sceince, 67(4): 1522-1528.
    Kim, S.H., Price, R.J., Morrissey, M.T., Field, K.G., Wei, C.I., and An, H. 2002b. Occurrence of histamine forming bacteria in albacore and histamine accumulation in muscle at ambient temperature. Journal of Food Sceince, 67(4): 1515-1521.
    Kimata, M., 1961. The histamine problem. In: Borgstrom, G. (Ed.), Fish as Food: Production, Biochemistry and Microbiology, Vol. 1, Academic Press, New York, pp. 329–352.
    Koutsoumanis, K., Nychas, G.J.E., 1999. Chemical and sensory changes associated with microbial flora of Mediterranean Boque (Boops boops) stored aerobically at 0, 3, 7, and 10 °C. Applied and Environmental Microbiology 65 (2), 698–706.
    Kuda, T., Mihara, T., and Yano, T. 2006. Detection of histamine and histamine-related bacteria in fish-nukazuke, a salted and fermented fish with rice-bran, by simple colorimetric microplate assay. Food Control, xxx, xxx–xxx.
    Kyrana, V. R., & Lougovois, V. P. (2002). Sensory, chemical and microbiological assessment of farm-raised European sea bass (Dicentrarchus labrax) stored in melting ice. International Journal of Food Science and Technology, 37, 319–328.
    Le, T.L. 2002. Status of marine finfish aquaculture in Vietnam. In Paper presented to the Workshop on Sustainable Marine Finfish Aquaculture in the Asia-Pacific Region, HaLong City, Vietnam , 30 September–3 October 2002.
    Lehane, L., & Olley, J. (2000). Review. Histamine fish poisoning revisited. International Journal of Food Microbiology, 58, 1–37.
    Leitao, M.F.F., & Rios, D.P.A. 2000. MICROBIOLOGICAL AND CHEMICAL CHANGES IN FRESHWATER PRAWN (Macrobrachium rosenbergii) STORED UNDER REFRIGERATION. Brazilian Journal of Microbiology, 31:178-183.
    Lerke, P.A., Werner, S.B., Taylor, S.L., Guthertz, L.S., 1978. Scombroid poisoning. Report of an outbreak. West. J. Med. 129, 381–386.
    Levin, R.E. (1968). Detection and incidence of specific species of spoilage bacteria on fish. I. methodology. Appl. Microbiol., 16, 1734-1737.
    Liston, J., 1980. Microbiology in fishery science. In: Connell, J.J. (Ed.), Advances in Fishery Science and Technology. Fishing News Books, Farnham, UK, pp. 138–157.
    Liston, J., 1992. Bacterial spoilage of seafood. In: Huss, H.H., Jakobsen, M., Liston, J. (Eds.), Quality Assurance in the Fish Industry. Developments in Food Science, Vol. 30. Elsevier, Amsterdam, pp. 93–106.
    Lopez-Sabater, E., Rodriguez-Jerez, J., Hernadez-Herrero, M., Roig-Sagues, A., & Mora-Ventura, M. (1995). Sensory quality and histamine formation during controlled decomposition of tuna (Thunnus thynnus). Journal of Food Protection, 59(2), 167–174.
    Love, R.M., 1980. Histidine. In: The Chemical Biology of Fishes, and trade Advances 1968–1977, Vol. 2, Academic Press, London, NewYork, Toronto, Sydney, San Francisco, p. 427.
    Lund, B.M., Baird-Parker, A.C. and Gould G.W. (2000). The Microbiological Safety and Quality of Foods. Aspen Publishers, Inc. Gaithersburg, Maryland, USA, 1885 p.
    Mahmoud, B.S.M., Yamazaki, K., Miyashita, K., Il-Shik, Sh., Dong-Suk, Ch., and Suzuki, T. 2004. Bacterial microflora of carp (Cyprinus carpio) and its shelf-life extension by essential oil compounds. Food Microbiology, 21, 657–666.
    Marx, H., Brunner, B., Weinzierl, W., Hoffmann, R., & Stolle, A (1997). Methods of stunning freshwater fish, impact on meat quality and aspects of animal welfare. Zeitschriftfu¨ r Lebensmittel Untersuchung und Forschung A, 204, 282–286.
    Mazorra-manzano, M., Pacheco-Aguilar, R., Dias-Rajas, E., Luge-Sanchez, M. 2000. Post mortem changes in black skipjack muscle during storage in ice. J. Food Sci. vol 65, No 5, pp: 774-779.
    McGilvray, F. and Chan, T.T.C. 2001. The Trade in Live Reef Food Fish: A Hong Kong Perspective, International Marine Life Alliance, Hong Kong.
    Mendes, M.H., Lajolo, F.M., 1975. Evolution of the total volatile basis and trimethylamine in fish and their use as an indicator of its quality. Rev Farm Bioquim Univ Sao Paulo. 13(2): 303-322.
    Mietz, J. L., & Karmas, E. (1978). Polyamine and histamine content of rockfish, salmon, lobster and shrimp as an indicator of decomposition. Journal of Association of Official Analytical Chemists, 61(1), 139–145.
    Mohsin A.K.M. and Ambak M.A. 1996. Marine Fishes and Fisheries of Malaysia and Neighbouring Countries. Universiti Pertanian Malaysia Press, Serdang, Malaysia. pp. 744.

    بررسي تغييرات برخي شاخص‌هاي شيميايي و ميكروبيولوژيكي كيفيت در ماهي هامور معمولي Epinephelus coioides نگهداري شده در يخ- قسمت 20

    Disney J. G. (1976): The spoilage of fish in the tropics. In proceedings of the fish Annual tropical and subtopical fisheries Technological conference. College station, Taxas A and M University, Vol 1: 23-39.
    Dissaraphong, S., Benjakul, S., Visessanguan, W., and Kishimura, H. 2006. The influence of storage conditions of tuna viscera before fermentation on the chemical, physical and microbiological changes in fish sauce during fermentation. Bioresource Technology, 97, 2032–2040.
    Dondero, M., Cisternas, F., Carvajal, L. and Simpson, R. 2004. Changes in quality of vacuum-packed-cold smoked salmon (Salmo salar) as a function of storage temperature. Food Chemistry, 87: 543-550.
    Eitenmiller, R.R., De souza, S.C., 1984. Enzymic mechanism for amine formation in fish. In: Ragelis, P. (Ed), Seafood Toxins, American Chemical Society, Washington, DC, pp. 431-442, Chapter 6.
    Eitenmiller, R.R., Orr, J.H.,Wallis,W.W., 1982. Histamine formation in fish: microbial and biochemical conditions. In: Martin, R.E., Flick, G.J., Hebard, C.E., Ward, D.R. (Eds.), Chemistry and Biochemistry of Marine Food Products, Avi,Westport, CT, pp. 39–50.
    El Marrackchi, A., Bennour, M., Bovchritt, N., Hamama, A., & Tagafait, H. (1990). Sensory, chemical and microbiological assessments of Morroccan sardines (Sardina pilchardus) stored in ice. Journal of Food Protection, 53(7), 600–605.
    Elliot, R. P. (1952). Reduction of trimethylamine oxide in dogflesh. Food Research, 17, 225–233.
    Erkan, N. 2005. Changes in quality characteristics during cold storage of shucked mussles(Mytilus galloprovincialis) and selected chemical decomposition indicators. Journal of the Science of Food and Agriculture, 85(15): 2625-2630.
    Esaiassen, M., Nilsen, H., Joensen, S., Skjerdal, T., Carlehog, M., Eilertsen, G., Gundersen, B., Elvevoll, E., 2004. Effects of catching methods on quality changes during storage of cod (Gadus morhua). Lebensmittel-Wissenschaft und Technologie 37, 643–648.
    Etkind, P., Wilson, M.E., Gallagher, K., Cournoyer, J., 1987. Bluefish-associated scombroid poisoning. An example of the expanding spectrum of food poisoning from seafood. J. Am. Med. Assoc. 258 (23), 3409–3410.
    FAO. 1992. The Islamic Republic of Iran: Report of the aquaculture fact finding mission, TCP/IRA/2251(F)). FAO field document. Rome, FAO.
    Faturoti, E.O.1982. Biochemical evaluation of nutritive quality of differently processed fish. Nutrition-Report-International, 35: 1221-1229.
    FDA, 1998. FDA and EPA guidance levels. In: Fish and Fishery Products Hazards and Controls Guide, 2nd Edition, Department of Health and Human Services, Public Health Service, Food and Drug Administration, Center for Food Safety and Applied Nutrition, Office of Seafood, Washington, DC, pp. 245–248, Appendix 5.
    FDA. 2001b. Fish and fisheries products hazards and controls guidline 3 rd ed. U.S. FDA Center for Food Safety & Applied Nutrition, Maryland.
    FDA. 2004b. ORA Laboratory manual: Sea Food Chemistry. FDA Office of Regulatory Offairs Division of Field Science Maryland.
    Fernandez-Salguero, E., & Mackie, I. M. (1987). Technical note: Preliminary survey of the content of histamine and other higher amines in some samples of Spanish canned fish. International Journal of Food Science and Technology, 22, 409–412.
    Finne, G. 1982. Enzymatic ammonia production in Penaied shrimp held on ice. In: Chemistry and Biotechnology of Marine Food Products (Martine, R.E., Flick, G.j., Hebard, C.E. and Ward, E.R., eds.), Avi Publition Company, Connecticut pp. 323- 331.
    Frank, H.A., Baranowski, J.D., Chongiriwatana, M., Brust, P.A., Premaratne, R.J., 1985. Identification and decarboxylase activities of bacteria isolated from decomposed mahimahi 14 (Coryphaena hippurus) after incubation at 0 and 328C. Int. J.Food Microbiol. 2, 331–340.
    Frank, H.A., Yoshinaga, D.H., Nip, W.-K., 1981. Histamine formation and honeycombing during decomposition of skipjack tuna, Katsuwonus pelamis, at elevated temperatures. Mar. Fish Rev. 43 (10), 9–14.
    Fraser, O.P., and Sumar, S. 1998b. Compositional changes and Spoilage in fish. Part (II)- microbiological induced deterioration . Nutrition and Food Sceince, 98(6): 325-329.
    Fuselli, S. R., Casales, M. R., Fritz, R., & Yeannes, M. I. (1994). Microbiology of the marination process used in anchovy (Engraulis anchiota) production. Lebensm. –W issue.-Technol, 27, 214–218.
    Gale, E.F., 1942. The oxidation of amines by bacteria. Biochem. J.36, 54.
    Geiger, E., 1944a. Histamine content of processed and uncanned fish. A tentative method of quantitative determination of spoilage. Food Res. 9, 293–297.
    Gill, T.A. (1990). Objective analysis of seafood quality. Food Rev. Int. 6, 681-714.
    Gill, T.A., 1992. Chemical and biochemical indices in seafood quality. In: Huss, H.H., Jacobsen, M., Liston, J. (Eds.), Quality Assurance in the Fish Industry. Elsevier Science Publishers, Amsterdam, pp. 377–387.
    Gokalp, H.Y., M. Kaya, Y. Tulek, and O. Zorba. 1993. Quality Control in Meat and Meat Products and a Laboratory Exercise Guide, (in turkish). Atatürk Üniv. Ziraat Fak., Yayın No:318, Erzurum. 398.
    Gokoglu˘, N., Cengiz, E., & Yerlikaya, P. (2004). Determination of the shelf life of marinated sardine (Sardina pilchardus) stored at 4 C. Food Control, 15, 1–4.
    Graham, J., W.A. Johnston, and F.J. Nicholson (1992). Ice in fisheries. FAO Fish. Tech. Pap. No. 331. FAO, Rome.
    Gram, L. (1990). Spoilage of three Senegalese fish species stored in ice and at ambient temperature. Paper presented at SEAFOOD 2000 in Halifax, Canada. 12-16 May 1990.
    Gram, L. (1995). Bacteriological changes. Paper No. 348. In H. H. Huss (Ed.), Quality and quality changes in fresh fish (pp. 51–64). Rome: FAO Fisheries Technical Papers.
    Gram, L., & Dalgaard, P. (2002). Fish spoilage bacteria—problems and solutions. Environmental Biotechnology, 13, 262–266.
    Gram, L., & Huss, H. H. (1996). Microbiological spoilage of fish and fish products. International Journal of Food Microbiology, 33, 121–137.
    Gram, L., Trolle, G., Huss, H.H., 1987. Detection of speci.c spoilage bacteria from fish stored at low (0_C) and high (20_C) temperatures. Int. J. Food Microbiol. 4, 65–72.
    Gram, L., Wedell-Neergaard, C., Huss, H.H., 1990. The bacteriology of freshand spoilage lake victoria nile perch( Lates niloticus). Int. J. Food Microbiol. 10, 303–316.
    Grandcourt E.M., Al Abdessalaam T.Z., Francis F. and Al Shamsi, A.T. 2003. Population biology and stock assessment of the Orange-spotted grouper, Epinephelus coioides, in the Southern Arabian Gulf. Internal report, Marine Environmental Research Centre, Environmental Research and Wildlife Development Agency, UAE.
    Griffiths, SP (2003a). Rockpool ichthyofaunas of temperate Australia: species composition, residency and biogeographic patterns.Estuarine, Coastal and Shelf Science. 58. pp.173–186.
    Guizani, N., Al-Busaidy, M.A., Al-Belushi, I.M., Mothershaw, A., Shafrur Rahman, M,. (2005). The effect of storage temperature on histamine production and the freshness of yellowfin tuna (Thunnus albacares). Food Research International, 38, 215–222.
    Hardy, R., Smith, J.G.M., 1976. The storage of mackerel (Scomber scombrus). evelopment of histamine and rancidity. J. Sci. Food Agric. 27, 595–599.
    Hasegawa, H. 1987. Laboratory manual on analytical methods and procedures for fish and fish products. Marine fisheries research department Asian fisheries development center Singapore. Pp 85-98.
    Hattula,T.1997. Adenosine thriPhosphate breakdown products as a freshness indicator of some fish species and fish products. Espoo, Technical Research Center Of Finland, VTT, Publications 297. 48 p.
    Hayes, P.R. 1992. Food microbiology and hygiene (2 nd ed.) Elsevier Sci. Pub. England. 516p.
    Hebard, C. E., Flick, G. J., & Martin, R. E. (1982). Occurrence and significance of trimethylamine oxide and its derivatives in fish and shellfish. In R. E. Martin, G. J. Flick, C. E. Hebard, & D. R. Ward (Eds.), Chemistry and biochemistry of marine food products (pp. 149–304). Westport, CO: Avi.
    Heemstra P.C. and Golani D., 1993. Clarification of the Indo-Pacific groupers (Pisces: Serranidae) in the Mediterranean Sea. Israel Journal of Zoology, 39: 381-390.
    Heemstra, P.C., Randall, J.E., 1993. Groupers of the world. FAO Species Catalogue. FAO Fisheries Synopsis No. 125. vol. 16. Food and Agriculture Organization, Rome, 382pp.
    Heemstra, PC & Randall, JE (1999). Serranidae. Groupers and sea basses (also, soapfishes, anthiines, etc.). In: Carpenter, KE & Niem, V (eds) FAO species identification guide for fishery purposes. The living marine resources of the Western Central Pacific. Volume 4. Bony fishes part 2 (Mugilidae to Carangidae). FAO, Rome, Italy.
    Hobbs, G. 1986. Ecology of food microorganisms. Microbial Ecology, (12): 15-30.