۱-۸-۲. متغیر وابسته ۱۰

فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش

۲-۱. مقدمه     ۱۲

۲-۲. کتابخانه های عمومی ۱۲

۲-۲-۱. تعریف کتابخانه عمومی  ۱۲

۲-۲-۲. تاریخچه کتابخانه های عمومی ۱۳

۲-۲-۳. اهداف کتابخانه عمومی  ۱۶

۲-۲-۴. وظایف کتابخانه­ عمومی  ۱۷

۲-۲-۵. خدمات کتابخانه­ عمومی  ۱۷

۲-۲-۶. جامعه استفاده کننده کتابخانه­ عمومی   ۱۷

۲-۲-۷. نیروی انسانی کتابخانه­ عمومی     ۱۷

۲-۲-۸. انواع کتابخانه های عمومی   ۱۹

۲-۲-۹. درجه بندی  کتابخانه­ های عمومی    ۲۰

۲-۳. شکاف­دیجیتالی  ۲۱   ۲-۳-۱. مقدمه   ۲۱   ۲-۳-۲. تعریف شکاف­دیجیتالی    ۲۴

۲-۳-۳. شکاف­دیجیتالی و نابرابری های آموزشی  ۲۶

۲-۳-۴. مفاهیم مرتبط با شکاف­دیجیتالی    ۲۸

۲-۳-۵. ابعاد شکاف­دیجیتالی    ۳۱

۲-۳-۶. شاخص های شکاف­دیجیتالی ۳۳

۲-۳-۷. دلایل وجود شکاف­دیجیتالی     ۳۴

۲-۳-۸. پیامدهای شکاف­دیجیتالی     ۳۵

۲-۳-۹. راهکارهای برطرف کردن شکاف­دیجیتالی   ۳۵

۲-۴. کتابخانه ها و شکاف­دیجیتالی   ۳۷

۲-۵. راهکارهای کتابخانه های در گذر از شکاف­دیجیتالی   ۳۹

۲-۶. خلاصه مبانی نظری    ۴۱

۲-۷. پیشینه پژوهش ۴۲

۲-۷-۱. پیشینه پژوهش در داخل ۴۳

۲-۷-۲. پیشینه پژوهش در خارج  ۴۶

۲-۷-۳. خلاصه پیشینه پژوهش     ۴۹

فصل سوم : روش شناسی پژوهش

۳-۱. مقدمه     ۵۱

۳-۲. روش اجرای پژوهش    ۵۱

۳-۳. جامعه مورد پژوهش   ۵۱

۳-۴. نمونه و روش نمونه گیری ۵۲

۳-۵. ابزار اندازه گیری یا روش های عملی جمع آوری داده ­های پژوهش  ۵۲

۳-۶. روایی ابزار گردآوری داده های پژوهش    ۵۳

۳-۷. پایایی ابزار گردآوری داده های پژوهش   ۵۳

۳-۸. روش تجزیه و تحلیل داده ها    ۵۴

 

فصل چهارم: یافته های پژوهش

۴-۱. مقدمه     ۵۶

۴-۲. یافته های توصیفی   ۵۶

۴-۲-۱. جنسیت   ۵۶

۴-۲-۲. سن      ۵۷

۴-۲-۳. تحصیلات  ۵۸

۴-۲-۴. درآمد   ۵۹

۴-۳. یافته های مربوط به پرسش های  پژوهش    ۵۹

۴-۳-۱. پاسخ به پرسش اول پژوهش     ۵۹

۴-۳-۱-۱. امکانات سخت افزاری و ارتباطی  ۶۰

۴-۳-۱-۲. امکانات نرم افزاری ۶۳

۴-۳-۱-۳. منابع الکترونیکی    ۶۴

۴-۳-۲. پاسخ به پرسش دوم پژوهش    ۶۵

۴-۳-۲-۱. یافته های مربوط به مهارت های فناوری اطلاعات و ارتباطات      ۶۶

۴-۳-۲-۱-۱. یافته های میزان آشنایی با فناوری اطلاعات و ارتباطات  ۶۶

۴-۳-۲-۱-۲. یافته های میزان استفاده از رایانه و برنامه های رایانه ای ۶۷

۴-۳-۲-۱-۳. یافته های الویت استفاده از (نیاز به) رایانه و برنامه های رایانه ای   ۶۹

۴-۳-۲-۱-۴. یافته های میزان استفاده از  فناوری اطلاعات و ارتباطات برای اهداف ویژه و شخصی   ۷۱

۴-۳-۲-۱-۵. یافته های الویت استفاده از (نیاز به) خدمات اینترنت برای اهداف ویژه و شخصی   ۷۳

۴-۳-۲-۱-۶. یافته های میزان استفاده از خدمات کتابخانه ای   ۷۴

۴-۳-۳. پاسخ به پرسش سوم پژوهش     ۷۵

۴-۳-۳-۱. یافته های عوامل عدم استفاده از رایانه و برنامه های رایانه ای در کتابخانه  ۷۶

۴-۳-۳-۲. یافته های مهمترین عوامل عدم استفاده از رایانه و برنامه های رایانه ای در منزل    ۷۸

۴-۳-۳-۳. یافته های اهمیت عوامل ایجاد شکاف­دیجیتالی در کتابخانه های عمومی شهر همدان     ۸۰

۴-۴. آزمون فرضیه های پژوهش   ۸۱

۴-۴-۱. آزمون فرضیه اول پژوهش ۸۱

۴-۴-۲. آزمون فرضیه دوم پژوهش ۸۴

۴-۴-۳. آزمون فرضیه سوم پژوهش ۸۷

۴-۴-۴. آزمون فرضیه چهارم پژوهش    ۹۰

فصل پنجم : بحث و نتیجه گیری

۵-۱. مقدمه     ۹۵

۵-۲. خلاصه پژوهش    ۹۵

۵-۳. بحث در مورد پرسش های پژوهش   ۹۶

۵-۳-۱. بحث در مورد پرسش اول  ۹۶

۵-۳-۲. بحث در مورد یافته های پرسش دو   ۱۰۱

۵-۳-۳. بحث در مورد یافته های پرسش سوم  ۱۰۴

۵-۴. بحث در مورد فرضیه های پژوهش  ۱۰۷

۴-۵-۱. بحث در مورد فرضیه اول ۱۰۷

۵-۴-۲. بحث در مورد فرضیه دوم ۱۰۸

۵-۴-۳. بحث در مورد فرضیه سوم ۱۰۹

۵-۴-۴. بحث در مورد فرضیه چهارم    ۱۱۰

۵-۵. نتیجه گیری    ۱۱۱

۵-۶. پیشنهادهای پژوهش   ۱۱۲

۵-۶-۱. پیشنهادهای کاربردی    ۱۱۲

۵-۶-۲. پیشنهادهایی برای پژوهش های آینده     ۱۱۴

فهرست منابع

منابع فارسی   ۱۱۶

منابع انگلیسی ۱۱۹

پیوست ها

الف) پرسشنامه مدیران    ۱۲۱

ب) پرسشنامه کاربران ۱۲۴

ج) فهرست کتابخانه های عمومی شهر همدان ۱۲۸

چکیده     ۱۲۹

  ۱-۱. مقدمه

امروزه فن آوری اطلاعات رشد چشمگیری کرده و با سرعت فزاینده ای در حال گسترش است و همه ابعاد زندگی را در شکل های متفاوت آن دچار دگرگونی کرده است. با وجود این تحولات در فن آوری، کتابخانه ها نیز ناگریز از همسو شدن با این تحولات هستند.

کتابخانه های عمومی کانون پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی افراد جامعه محسوب می شوند و با هدف دسترس پذیر ساختن اطلاعات برای عموم مردم بوجود آمده اند بر خلاف سایر انواع کتابخانه ها که تنها به قشر خاصی از مردم خدمت می دهند، کتابخانه های عمومی پذیرای تمام اقشار جامعه در هر سن و طبقه و سطح تحصیلات و بدون در نظر گرفتن نژاد، مذهب، زبان و موقعیت اجتماعی هستند. همین ویژگی است که اهمیت این مراکز را نسبت به سایر مراکز مشابه خود بیشتر می نماید. بنابراین مراجعان کتابخانه­ های عمومی طیف وسیعی از جامعه را در برمی­گیرند که نیازها و علایق بسیار متفاوتی دارند. از این رو کتابخانه های عمومی باید به تحولات توجه داشته و بستر مناسبی برای جامعه کاربرانشان جهت دسترسی به فناوری ها فراهم آورند.

با رشد و تأثیر فناوری در جوامع، از دهه ۱۹۹۰ اصطلاح شکاف­دیجیتالی[۱] به حوزه فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی وارد شده که به فرصت های نابرابر گروه های مختلف در دسترسی به این فناوری ها اشاره دارد. شکاف­دیجیتالی اشاره به نابرابری دسترسی افراد به امکانات فناوری اطلاعاتی و ارتباطی دارد. اشاره به واقعیتی دارد که در آن در برخی مناطق دنیا عموم مردم با سهولت و سادگی به انواع ابزارهای الکترونیکی و فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی دسترسی دارند. در مقابل، در بسیاری از مناطق دیگر، اغلب افراد از دسترسی به حداقل این امکانات محرومند (منصوریان، ۱۳۹۱). در واقع، شکاف­دیجیتالی به کمبود دسترسی بخش هایی از جامعه به فناوری های اطلاعات و ارتباطات اشاره دارد، شکاف فزاینده بین کشورهایی که از طریق فناوری به دانش، اطلاعات، ایده ها و آثار اطلاعاتی دسترسی آسان دارند و کشورهایی که ندارند.  انجمن کتابداران آمریکا از این مفهوم برای تبیین تفاوت های موجود در دسترسی به اطلاعات از طریق اینترنت و سایر فناوری ها و خدمات اطلاع رسانی استفاده می کند و به نقش دانش، مهارت ها وتوانمندی های استفاده از اطلاعات در شکل گیری این تفاوت ها تأکید می ورزد. با توجه به تعاریف بالا، محور بحث شکاف­دیجیتالی، از یک سو، دسترسی به اطلاعات، منابع اطلاعاتی و فناوری های اطلاعات و ارتباطات و از سوی دیگر، داشتن دانش و مهارت های کافی برای استفاده بهینه از این امکانات است (اسفندیاری  مقدم، ۱۳۸۶).

توجه به شکاف­دیجیتالی در کتابخانه های عمومی از این رو که کاربران این کتابخانه ها طیف وسیعی از گروه ها و اقشار جامعه را در بر می گیرند، بیش از انواع دیگر کتابخانه ها اهمیت دارد. از این رو، لازم است برای شناخت وضعیت موجود شکاف­دیجیتالی در مناطق مختلف و زیر مجموعه های گوناگون اجتماعی پژوهش هایی صورت گیرد و نیز برنامه ریزی ها و فعالیت های مناسب برای رفع نابرابری های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی انجام پذیرد. به همین دلیل پرداختن به این موضوع در حیطه کتابخانه های عمومی به لحاظ ارتباط با عموم مردم از اولویت و ضرورت بیشتری برخوردار است. با توجه به این که پژوهش های کمتری در زمینه شکاف­دیجیتالی به ویژه در ایران اجرا شده است، مطالعه و پژوهش در این باره به ویژه در حوزه کتابخانه های عمومی می تواند بسیار مفید واقع شده و مسائل پیش رو و چگونگی رفع این مسائل را نشان دهد.

۱-۲. بیان مسئله

چنان که در مقدمه اشاره شد، با توجه به اهمیت دسترسی افراد جامعه به اطلاعات، توجه به شکاف­دیجیتالی برای از بین بردن فرصت های نابرابر افراد در دسترسی به فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی و فقدان دانش و مهارت های استفاده بهینه از این فناوری ها حائز اهمیت است. و می توان چنین استدلال کرد که  اهمیت توجه به مسئله شکاف­دیجیتالی برای کتابخانه های عمومی دو چندان است. زیرا که کتابخانه های عمومی طیف وسیعی از گروه ها و اقشار جامعه را دربر می گیرند، و لازم است به شکاف­دیجیتالی در این حیطه توجه کرده و کتابخانه های عمومی نسبت به وضعیت شکاف­دیجیتالی برای گذر از آن آگاهی داشته باشند.

بنابراین، مسئله اصلی این پژوهش  مربوط به فرصت های نابرابر کاربران کتابخانه های عمومی در دسترسی به اطلاعات است. زیرا که کتابخانه های عمومی می توانند با آگاهی از وضعیت شکاف­دیجیتالی از طریق بررسی عواملی نظیر زیرساخت های فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی و دانش و مهارت کاربران برای استفاده از این فناوری ها، جهت ترمیم این شکاف اقدام نمایند. مروری بر پژوهش های انجام یافته نشان می دهد که مطالعه ای در خصوص وضع شکاف­دیجیتالی در کتابخانه های عمومی شهر همدان صورت نگرفته است. لذا به منظور آگاهی از وضعیت موجود پژوهش حاضر سعی در بررسی وضعیت شکاف­دیجیتالی کتابخانه های عمومی شهرهمدان از طریق بررسی زیر ساخت های اطلاعاتی و ارتباطی این کتابخانه ها و دانش و مهارت های کابران این کتابخانه ها در استفاده بهینه از این فناوری ها دارد.

۱-۳. تعاریف نظری و عملیاتی مفاهیم

۱-۳-۱. شکاف­دیجیتالی

تعریف نظری: شکاف­دیجیتالی اشاره به نابرابری دسترسی افراد به امکانات فناوری اطلاعاتی و ارتباطی دارد (همیلتون، ۲۰۰۴). شکاف بین توان دستیابی به اطلاعات واستفاده موثر از فناوری اطلاعات برای افراد وجوامع مختلف است (اسفندیاری مقدم، ۱۳۸۶).

شکاف­دیجیتالی تبیین کننده توزیع نابرابر امکانات و تجهیزات ارتباطی در نقاط مختلف دنیا، دسترسی نابرابر و دانش نابرابر در زمینه استفاده از این فناوری ها در سطح جهان است. اصطلاح شکاف دیجیتال به نابرابری های موجود در زمینه توزیع فناوری های نوین ارتباطی، دسترسی افراد بر این فناوری ها و دانش افراد در امر استفاده از این فناوری ها اشاره دارد (محمدنژاد، ۱۳۸۶).

تعریف عملیاتی: با توجه به کثرت تعاریف ارائه شده برای شکاف­دیجیتالی، این  مفهوم برای تبیین تفاوت های موجود در دسترسی به اطلاعات از طریق اینترنت و سایر فناوری ها و خدمات اطلاع رسانی استفاده می شود و به نقش دانش، مهارت ها و توانمندی های استفاده از اطلاعات در شکل گیری این تفاوتها تأکید می ورزد. در این پژوهش شکاف­دیجیتالی از دو جنبه اصلی، یعنی دسترسی به منابع اطلاعات و فناوری های اطلاعات و ارتباطات، و داشتن دانش و مهارت های کافی برای استفاده بهینه از این فناوری ها بررسی می شود .

۱-۳-۲. کتابخانه عمومی

تعریف نظری: کتابخانه عمومی سازمانی است که به وسیله جامعه از طریق حکومت محلی، منطقه ای یا ملی ویا از طریق سایر سازمان های اجتماعی تأسیس شده و حمایت و پشتیبانی مالی می شود. کتابخانه عمومی دانش، اطلاعات و آثار تخیلی را با بهره گرفتن از یک رشته منابع و خدمات تهیه می کند و به صورتی برابر ویکسان، صرف نظر از نژاد، ملیت، سن، جنس، مذهب، زبان، ناتوانی، وضع اقتصادی، وضعیت شغلی، و درجات تحصیلی و سواد، در دسترس مردم قرار می دهد (جیل، ۱۳۸۶).

ویژگی دیگر کتابخانه عمومی این است که خدمات جامع و گسترده ای را برای اجرای وظایفی مانند اطلاع رسانی، بازآفرینی و سرگرمی فراهم می آورد. وظیفه اساسی کتابخانه های عمومی فراهم کردن هر گونه مطلب برای رفع نیازهای افراد و گروه های مختلف اجتماع است تا با مطالعه آنها آموزش، کسب اطلاعات، لذت و سرگرمی افراد جامعه تامین و در نتیجه به پیشرفت و رشد فرهنگی جامعه کمک شود. از این لحاظ کتابخانه های عمومی را دانشگاه مردم خوانده اند و استادان و مدرسان آن نیز کتابدارانند. کتابخانه های عمومی جزء جدایی ناپذیر جامعه امروزی هستند و نقش مهمی در آن ایفا می کنند. باید کتابخانه را به عنوان نیرویی اجتماعی در نظر گرفت که می تواند اثر گسترده ای بر روی جامعه مورد خدمت خود داشته باشد. کتابخانه عمومی در خدمت گروه های مختلف جامعه قرار دارد و می تواند مورد استفاده کشاورزان، بازرگانان، کودکان، نابینایان و غیره قرار گیرد (موکهرجی، ۱۳۷۵).

تعریف عملیاتی: منظور از کتابخانه عمومی در این پژوهش، کتابخانه های عمومی وابسته به نهاد کتابخانه های عمومی کشور در شهرهمدان به تعداد ۱۲ باب است.

۱-۴. اهمیت و ضرورت پژوهش

نگاهی گذرا به منابع اطلاعاتی، اخبار، آمار و گزارش های تولید شده توسط سازمان ها، نهادها و گروه های مختلف در سطوح ملی و بین المللی حکایت از وجود نابرابری های متفاوت و گسترده به لحاظ جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دارد. فقر به مفهوم عام و نارضایتی های حاصل از آن از مسائل بسیار مهم جامعه جهانی از یک سو وگروه های اجتماعی بومی و ملی درون کشورها از سوی دیگر در قرون گذشته و قرن حاضر بوده است. کاهش میزان نابرابری ها همیشه و در همه حال در دستور کار و برنامه های دولت ها و جامعه جهانی قرار داشته است. در وضعیت کنونی جهان، کاربرد فن آوری های اطلاعاتی و ارتباطی موضوع شکاف­دیجیتالی را بوجود آورده است که به مفهوم نابرابری در فرصت های دسترسی گروه های مختلف اجتماعی به این فناوری ها است. مطالعه در خصوص شکاف­دیجیتالی به منظور شناخت و برطرف ساختن آن در پژوهش هایی در کانون توجه و تأکید بوده است. به عنوان مثال، منصوریان (۱۳۹۱) در پژوهشی به بررسی شکاف­دیجیتالی ۲۸ کتابخانه عمومی هفت کشور انگلیسی زبان پرداخته و راهکارهایی برای ترمیم شکاف­دیجیتالی پیشنهاد کرده است. او وجود شکاف­دیجیتالی را مانع بزرگی برای ارئه خدمات کتابخانه های عمومی دانسته و معتقد است که کتابخانه های عمومی می توانند با اتخاذ راهکارهایی از وضع موجود عبور کنند.

اسفندیاری مقدم (۱۳۸۶) بر اهمیت نقش کتابداران در پر کردن شکاف­دیجیتالی پرداخته و تأکید می کند که در مسیر کاهش شکاف­دیجیتالی، کتابخانه ها و کتابداران باید با توسعه دانش و مهارتهای خود، با منعطف بودن وتغییر نگرش خویش نسبت به محیط جدید، بیش از پیش به تقویت خود بپردازند.

همیلتون[۲] (۲۰۰۶) به بررسی نقش کتابخانه ها در ترمیم شکاف‌دیجیتالی در افریقای جنوبی پرداخته و با تعریف مفهوم شکاف‌دیجیتالی و توصیف عوامل مؤثر بر آن، عواملی که منجر به شکاف دیجیتالی می شوند را به طور کلی جنسیت، ناتوانی فیزیکی، دسترسی فیزیکی، فقدان مهارت های اطلاعاتی و ارتباطی، سن و تبعیض نژادی می داند و معتقد است کتابخانه ها به عنوان نهادهای دانش می توانند تأثیر زیادی بر ترمیم شکاف دیجیتالی داشته باشند و باید دسترسی به فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی را فراهم کنند و با ارائه خدمات کتابخانه ها درهای دانش جهانی باز می شود و شکاف دیجیتالی ترمیم خواهد شد.

برتوت[۳] (۲۰۰۳) هم به بررسی وجوه مختلف شکاف­دیجیتالی در کتابخانه های عمومی پرداخته و نتایج تحقیقات وی حکایت از نابرابری زیاد بین گروه های مختلف کاربران در دسترسی به منابع الکترونیکی داشته است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که در ۷۲ درصد از کتابخانه های عمومی مورد بررسی در آمریکا، این کتابخانه ها تنها محل دسترسی کاربران به اینترنت بوده اند. بر این اساس، حتی فراهم آوردن تعدادی رایانه متصل به اینترنت در کتابخانه های عمومی می تواند گام مؤثری در ترمیم شکاف­دیجیتالی باشد.

با وجود اهمیت موضوع شکاف­دیجیتالی و انتشار منابع انگلیسی فراوان در این زمینه، تعداد منابع فارسی که به این موضوع پرداخته باشند، اندک است. لذا این پژوهش از این نظر اهمیت دارد که تلاش می کند وضعیت شکاف­یجیتالی کتابخانه های عمومی شهر همدان را تعیین نماید و از این طریق توجه کتابخانه های عمومی را به اهمیت شکاف دیجیتالی جلب کند تا آنها بتوانند با برنامه ریزی مناسب گام هایی برای عبور از این شکاف جهت سودمندی خدمات خود بردارند.

۱-۵. اهداف پژوهش

۱-۵-۱. هدف اصلی

هدف اصلی این پژوهش شناسایی وضعیت عوامل موثر بر شکاف­دیجیتالی کتابخانه های عمومی وابسته به نهاد کتابخانه های عمومی شهر همدان است و با توجه به عوامل دخیل در شکل دهی شکاف­دیجیتالی، این هدف کلی، با پرداختن به اهداف فرعی زیر حاصل خواهد شد.

۱-۵-۲. اهداف فرعی

خرید فایل متن کامل در سایت zusa.ir

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *